COVID-19 dưới góc nhìn Y học cổ truyền

Dịch bệnh COVID-19 đã đi qua toàn cầu, gây những khủng hoảng trong suốt hơn 2 năm qua ở từng quốc gia – vùng lãnh thổ. Bên cạnh sự phát triển mạnh mẽ của Y học hiện đại (YHHĐ), vẫn còn một nền Y học truyền thống có từ khi có con người trên trái đất này, tại sao chúng ta không sử dụng nền tảng kinh nghiệm lâu đời này trong chữa bệnh của tiền nhân. Vậy YHCT có thể làm được gì, có vai trò như thế nào trong chăm sóc và điều trị COVID-19? Dựa trên những chứng cứ khoa học qua nhiều công trình nghiên cứu, hy vọng sẽ cung cấp đến độc giả một cách nhìn khách quan trong ứng dụng YHCT.

Sự xuất hiện của COVID-19 dưới góc nhìn YHCT

SARS-CoV-2 từ môi trường, thông qua giọt bắn của người nhiễm bệnh, xâm nhập vào cơ thể người, gây nên hội chứng hô hấp cấp và lây lan thành dịch trong cộng đồng. Biểu hiện bệnh bằng các triệu chứng sốt, ho, chảy mũi, vã mồ hôi, đau họng mất mùi mất vị, khó thở… các triệu chứng này cũng được YHCT mô tả trong nhóm bệnh Ôn của Thương hàn luận, cũng như một số sách kinh điển đã diễn giải dự đoán bệnh xuất hiện.

Thiên thứ 3 – Sinh khí thông thiên luận trong Hoàng Đế Nội Kinh Tố Vấn có bàn đến sự thông thương giữa nhân khí và thiên khí [2]. Tương tự, học thuyết Thiên nhân hợp nhất cũng luận bàn rằng con người là một tiểu vũ trụ. Khí trời thay đổi thì khí con người cũng thay đổi theo giống như sự thay đổi nhịp ngày đêm cũng gây sự thay đổi nhịp sinh học của nhiều hệ cơ quan trọng cơ thể [7], [17], [21], [25].

Học thuyết Vận khí trong Hoàng Đế Nội Kinh Tố Vấn thiên thứ 66 tới thiên thứ 71, trình bày cách dự đoán bệnh tật sinh ra do ảnh hưởng của lục khí trong trời đất luân chuyển, biến hóa.

Theo học thuyết này, dự đoán rằng năm Kỷ Hợi (2019) thuộc năm Thổ bất cập [2]. Năm này có Khách khí tư thiên là Mộc và Đại vận là Thổ. Vì Mộc khắc Thổ nên Khí lưu hành chính, thay cho Vận. Năm Kỷ Hợi, với 5 tiết khí đầu năm, các bước khí này thuận hoà nên không gia tăng bệnh tật. Ở tiết khí thứ 6 có hiện tượng chủ khí là thái dương hàn thủy, nhưng khách khí lại là thiếu dương tướng hỏa, Thuỷ khắc Hoả, chủ khí khắc khách khí nên bước khí nghịch, thời gian diễn ra từ 22/11/2019 đến 19/1/2020 dự đoán gia tăng bệnh tật nhóm Tướng Hỏa, tức là nhóm Tam Tiêu – Tâm Bào, bệnh Đông ôn sẽ xuất hiện [2].

Năm Canh Tý (2020), sơ khí có chủ khí là quyết âm phong mộc nhưng Khách khí lại là thái dương hàn thủy gây mùa xuân lạnh bất thường, tiếp tục thêm cho Đông ôn mà Hàn thấp độc kèm ôn của SARS-CoV-2 hoành hành [2], [43]. Năm này có Khách khí tư thiên là Hỏa, Đại vận là Kim. Vì Hỏa khắc Kim, nên Khí lưu hành chính, thay cho Vận.

Năm Canh tý, các bước khí 1, 2, 3, 5, và 6, khách khí và chủ khí thuận hoà, không gia tăng bệnh tật. Nhưng bước khí 4, chủ khí là Thổ, khách khí cũng là Thổ, hiện tượng đồng khí dễ có biến động mạnh gây bệnh ở Tỳ -Vị. Bước khí này diễn ra từ ngày 22/7/2020 đến 21/9/2020.

Năm Tân sửu (2021)

Năm này có Khách khí tư thiên là Thổ, Đại vận là Thủy. Vì Thổ khắc Thủy nên Khí lưu hành chính, thay cho Vận.

  • Ở bước khí 1, chủ khí là Mộc, khách khí là Mộc, vì cả hai đều là Mộc, tức là hiện tượng đồng khí, nên bước khí có biến động mạnh, dễ gây bệnh mang thuộc tính Mộc, tức là gây bệnh ở Can – Đởm. Bước khí này diễn ra từ 20/01/2021 đến 19/03/2021.
  • Ở bước khí 2, chủ khí là Quân Hỏa, khách khí là Quân Hỏa, vì cả hai đều là Quân Hỏa, tức là hiện tượng đồng khí, nên bước khí có biến động mạnh, dễ gây bệnh mang thuộc tính Quân Hỏa, tức là gây bệnh ở Tâm – Tiểu trường. Bước khí này diễn ra từ 20/03/2021 đến 20/05/2021.
  • Ở bước khí 3, chủ khí là Tướng Hỏa, khách khí là Thổ, vì Hỏa sinh Thổ, tức chủ khí sinh khách khí, nên bước khí này nghịch, dự đoán gia tăng bệnh tật nhóm Thổ, tức là nhóm Tỳ – Vị. Bước khí này diễn ra từ 21/05/2021 đến 21/07/2021.
  • Ở bước khí 4, chủ khí là Thổ, khách khí là Tướng Hỏa, vì Hỏa sinh Thổ, tức khách khí sinh chủ khí, nên bước khí này không gia tăng bệnh tật.
  • Ở bước khí 5, chủ khí là Kim, khách khí là Kim, vì cả hai đều là Kim, tức là hiện tượng đồng khí, nên bước khí có biến động mạnh, dễ gây bệnh mang thuộc tính Kim, tức là gây bệnh ở Phế – Đại trường. Bước khí này diễn ra từ 23/09/2021 đến 21/11/2021.
  • Ở bước khí 6, chủ khí là Thủy, khách khí là Thủy, vì cả hai đều là Thủy, tức là hiện tượng đồng khí, nên bước khí có biến động mạnh, dễ gây bệnh mang thuộc tính Thủy, tức là gây bệnh ở Thận – Bàng Quang. Bước khí này diễn ra từ 22/11/2021 đến 19/01/2022.

 

** Ngoài ra đây còn là năm Thiên hình, Đồng tuế hội.

Thiên hình là vận suy khí thịnh, nên lấy lục khí làm chủ, ngũ vận chỉ để tham khảo.

Đồng tuế hội tức là niên can và niên chi đều thuộc âm (bất cập), đồng thời tuế vận giống thuộc tính của khí tại tuyền. Theo sách Y tôn kim giám, tà khí xâm phạm vào cơ thể trong năm tuế hội, gọi là “trúng hành lịnh”, bệnh phát chậm mà dai dẳng.

Do đó trong năm này dù là bệnh thời khí hay dịch bệnh cũng có diễn tiến chậm hơn, quá trình chữa bệnh kéo dài, khó dứt hẳn, dễ tái đi tái lại, hoặc có hậu quả kéo dài.

Tại bước khí 2, có gia tăng bệnh tật theo hiện tượng động khí, làm nặng hơn đợt bùng dịch COVID-19 thứ 4 của Việt Nam. Mặc dù dịch bùng lại sẽ có liên quan hầu hết đến lối sống của xã hội và các chính sách y tế, tuy nhiên khi có sự biến động của lục khí thì dịch sẽ nặng nề hơn thông thường.

Năm Nhâm Dần (2022)

Năm này có Khách khí tư thiên là Hỏa, Đại vận là Mộc. Vì Mộc sinh Hỏa nên Vận lưu hành chính, thay cho Khí. Năm này là năm đặc biệt, cả 5 bước vận đều trùng nhau ở cả chủ vận và khách vận nên cả năm đều gia tăng bệnh tật theo thuộc tính tương ứng.

  • Ở bước vận 1, cả khách vận và chủ vận đều là Mộc, là hiện tượng đồng vận, do đó dễ gây bệnh mang thuộc tính Mộc, tức là bệnh ở Can – Đởm. Bước vận này diễn ra từ ngày 20/01/2022 đến 02/04/2022.
  • Ở bước vận 2, cả khách vận và chủ vận đều là Hỏa, là hiện tượng đồng vận, do đó dễ gây bệnh mang thuộc tính Hỏa, tức là bệnh ở Tâm – Tiểu trường. Bước vận này diễn ra từ ngày 03/04/2022 đến 14/06/2022.
  • Ở bước vận 3, cả khách vận và chủ vận đều là Thổ, là hiện tượng đồng vận, do đó dễ gây bệnh mang thuộc tính Thổ, tức là bệnh ở Tỳ – Vị. Bước vận này diễn ra từ ngày 15/06/2022 đến 26/08/2022.
  • Ở bước vận 4, cả khách vận và chủ vận đều là Kim, là hiện tượng đồng vận, do đó dễ gây bệnh mang thuộc tính Kim, tức là bệnh ở Phế – Đại trường. Bước vận này diễn ra từ ngày 27/08/2022 đến 07/11/2022.
  • Ở bước vận 5, cả khách vận và chủ vận đều là Thủy, là hiện tượng đồng vận, do đó dễ gây bệnh mang thuộc tính Thủy, tức là bệnh ở Thận – Bàng quang. Bước vận này diễn ra từ ngày 08/11/2022 đến 19/01/2023.

** Ngoài ra đây còn là năm Tiểu nghịch, Đồng thiên phù.

Tiểu nghịch là vận thịnh khí suy, nên lấy ngũ vận làm chủ, lục khí để tham khảo.

Đồng thiên phù là vì niên can và niên chi đều thuộc dương (tức là tính chất thái quá), đồng thời tuế vận giống thuộc tính của khí tại tuyền. Theo sách Y tôn kim giám, tà khí xâm phạm vào cơ thể trong năm Thiên phù, gọi là “trúng chấp pháp”, bệnh phát nhanh và nguy cấp.

Do đó trong năm này dù là bệnh thời khí hay dịch bệnh cũng có diễn tiến nhanh, nếu không ứng phó kịp sẽ dễ diễn tiến nặng, thậm chí có thể nguy hiểm tính mạng.

Nếu năm này xảy ra một dịch bệnh mới tương tự COVID-19 thì có khả năng sẽ ảnh hưởng nặng nề tương tự các đợt bùng dịch năm 2020.

Ngoài ra, thiên thứ 31 – Nhiệt luận, Hoàng Đế Nội Kinh Tố Vấn cho thấy tà càng vào sâu trong lý càng sinh nhiệt [2]. Đối chiếu với nghiên cứu của YHHĐ cho thấy SARS-CoV-2 xâm nhập, gây rối loạn hệ thống điều nhiệt của cơ thể gây sốt. [10], [16], [18], [22].

Lý thuyết về Ngũ Vận – Lục khí và Nhiệt luận nêu trên của YHCT cho thấy mối tương quan với nhận định của YHHĐ về sự xuất hiện của bệnh Covid 19. Ngoài ra, nếu ứng dụng một cách nghiêm túc và đúng mức, YHCT có thể góp phần không nhỏ cho phòng bệnh nói chung qua dự đoán bệnh tật.

Nguyên nhân COVID-19 dưới góc nhìn YHCT

YHCT hoàn toàn không biết SARS-CoV-2 cũng như virus, vi trùng nói chung vi sinh vật gây bệnh, nhưng mô tả mọi nguyên nhân từ môi trường tác động vào gây bệnh cho cơ thể thì gọi là ngoại nhân, bao gồm Lục dâm là Phong, Hàn, Thử, Thấp, Táo, Hoả (là lục khí bình thường trong trời đất, nhưng khi trở thành nguyên nhân gây bệnh thì gọi là lục dâm). COVID-19 gây ra bởi tác nhân là virus SARS-CoV-2, vậy thì YHCT có nhận định như thế nào về nguyên nhân gây bệnh này?

  • Dựa trên triệu chứng bệnh mà luận, thì tác nhân SARS-CoV-2 là một loại Ôn dịch.
  • Dựa trên diễn tiến và biểu hiện thì đây là loại Thấp nhiệt hoặc Thấp độc.

Những nghiên cứu gần đây, xác định hướng suy luận trên là có cơ sở khoa học:

  • Nghiên cứu của tác giả Hao Li cho rằng tính chất Thấp của COVID-19 được thể hiện thông qua tính chất Viêm và bệnh lý cần thời gian dài để hồi phục từ COVID-19 [12].
  • Cả hai tác giả Zhixu Yang và Qing Ming cũng cùng suy nghĩ trên, cho rằng COVID-19 có tính chất hàn thấp ôn do các đặc điểm về sốt nhẹ, cảm giác lạnh, mệt mỏi về thể chất và tinh thần, lưỡi bệu, rêu nhầy nhớt và dính… tương thích với hoàn cảnh khởi phát của COVID-19 [12].

Qua các nghiên cứu, tổng hợp,

đánh giá cho thấy lí luận COVID-19 đúng là bệnh ôn dịch nhưng lại mang tính chất hàn thấp ở các giai đoạn khởi phát và nhẹ là hợp lí [14], [29], [31], [32]. Các giai đoạn sau của bệnh lại thiên về nhiệt, chủ chứng là thấp nhiệt hoặc nhiệt độc là chủ yếu [28], [30], [35], [38].

Cơ chế truyền biến COVID-19 dưới góc nhìn YHCT

Diễn tiến nói chung các bệnh truyền nhiễm theo YHHĐ trong đó có COVID-19, thường được diễn ra bốn giai đoạn: Ủ bệnh, Khởi phát, Toàn phát, Hồi phục hoặc biến chứng. Về bệnh nhiễm nói chung, YHCT cũng có các mô tả về con đường diễn tiến bệnh như sau:

  • Con đường truyền biến – Thương hàn luận

Con đường truyền biến của hàn tà trong Thương hàn luận của Trương Trọng Cảnh đi theo một số quy tắc sau [1]: tuần tự theo lục kinh hoặc trực trúng hoặc trực trúng và truyền kinh.

Biểu hiện Thái dương chứng: sốt nhẹ, sợ lạnh, sổ mũi, ho đàm, mạch phù khẩn; Dương minh chứng: sốt cao, sợ lạnh, ra mồ hôi nhiều, ho đàm, mạch hồng đại; Quyết âm/Thiếu âm chứng: tổn thương Tâm, Can, Thận…  Sốt tăng về chiều và đêm, mất ngủ, mệt mỏi, đau nhức, nổi ban chẩn, xuất huyết, mạch trầm, vô lực.

  • Con đường truyền biến – Ôn bệnh điều biện

Con đường truyền biến của bệnh ôn trong Ôn bệnh điều biện với xuất phát điểm là các loại ôn tà sẽ trải qua 4 giai đoạn. Bốn giai đoạn này gần tương tự với các giai đoạn của bệnh nhiễm của YHHD bao gồm [1], [3] Vệ » Khí » Dinh » Huyết.

Biểu hiện Vệ phận: sốt cao, sổ mũi, ho khan, nếu có đàm ít, mạch sác; Khí phận: sốt cao, ho đàm vàng dính, rất khát, mạch sác hoặc hồng đại; Dinh – Huyết phận: sốt về đêm, xuất huyết, rối loạn tri giác, mạch vi sác.

  • Con đường truyền biến – Lục dâm

Con đường truyền biến của lục dâm cũng từ phần biểu mà nhập lý, xâm nhập thượng tiêu nhập trung tiêu và cuối cùng xuống hạ tiêu [1].

Hiện cũng còn nhiều bàn luận chung quanh vấn đề này, tuy nhiên thông qua một số nghiên cứu gần đây khi dùng thuốc YHCT trong điều trị COVID-19 tại Trung quốc, Đài Loan và Hồng Kong… cho thấy:

  • Bài thuốc Thanh Phế bại độc thang với sự kết hợp của 4 bài thuốc Ma hạnh thạch cam thang: trị phong hàn hóa nhiệt, Ngũ linh tán: lợi hàn thấp, Xạ can ma hàng thang: trừ hàn đàm và Tiểu sài hồ thang: thấp nhiệt kết Thiếu dương, Dương minh khá phù hợp với lí luận về hàn thấp ôn chuyển dịch độc [19], [23].
  • Giai đoạn vệ phận các bài thuốc chủ yếu được sử dụng các bài thuốc giải biểu tán phong trừ hàn, phương hương hóa thấp, hóa thấp hoặc bài thuốc kết hợp các tính chất trên: Liên hoa thanh ôn [9], [13], [26], Hoắc hương chính khí tán [24].
  • Giai đoạn sau các bài thuốc chủ yếu dùng các bài thuốc trừ thấp, tiêu độc, thanh nhiệt là chủ yếu [13], [23], [27].

Như vậy dựa trên triệu chứng và diễn tiến bệnh COVID-19, có thể thấy ở giai đoạn khởi phát và toàn phát nhẹ tương ứng với bệnh ở Thái dương kinh chứng và Vệ phận của YHCT; giai đoạn toàn phát mức trung bình tương ứng với bệnh ở Dương minh và Khí phận; và giai đoạn toàn phát nặng hay nguy kịch tương ứng với bệnh ở Quyết âm hoặc Thiếu âm và Dinh – Huyết phận của YHCT. Đồng thời với phần trình bày ở nguyên nhân COVID-19 thì YHCT xem SARS-CoV-2 như một tác nhân hàn thấp ôn. Có thể tạm xác định cơ chế truyền biến của COVID-19 trong cơ thể người bệnh có thể kết hợp, giao thoa giữa hai con đường đó là lục kinh truyền biến của Trương Trọng Cảnh và vệ khí dinh huyết của Diệp Thiên Sĩ [30].

chua-than-yeu-nha-thuoc-do-minh-duong

Tổn thương tạng của COVID-19 dưới góc nhìn YHCT

Ngoài sự truyền biến theo hai cơ chế trên thì cơ quan tổn thương chủ yếu của COVID-19, YHCT xác định có thể là hai tạng Phế và Tỳ [34], [36], [40], [44]. Trong đó sự tổn thương nhấn mạnh ở phần Phế và Tỳ và Khí [4], [6], [8], [11]. Ngoài ra còn cơ chế gây tổn thương các tạng, phủ khá: Can, Vị, Tâm… [40]. Cơ chế gây tổn thương của COVID-19 của COVID-19 được đơn giản hóa bởi tác giả Qing Miao, XD Cong, Bing Wang, YG Wang and ZD Zhang và cộng sự, 2020 thông qua ba con đường chủ yếu từ bì mao, từ tỵ hầu hay trực trúng như hình dưới đây:

  • Hàn thấp hợp thành ôn dịch, xâm nhập qua tấu lý gây biểu khí uất kết gây một số biểu hiện nhẹ rồi lui bệnh, nhưng nếu có nội thương sẵn hoặc chính khí kém, bệnh sẽ diễn tiến vào lý phận gây tổn thương tạng do độc dịch tồn lưu, gây thương dương.
  • Hàn thấp hợp thành ôn dịch qua tỵ hầu vào gây tắc trở phế khí do tình trạng dịch độc gây uất Phế thất tuyên giáng, nếu chính khí suy, độc lực tà khí mạnh sẽ làm Khí âm đại thương biểu hiện hoặc khí uất hoá nhiệt, hoặc thấp nhiệt nội uẩn gây thương âm.
  • Hàn thấp hợp thành ôn dịch trực trúng vào tạng, gây tổn thương Tỳ tác động làm Phế thất tuyên giáng gây âm dương lưỡng hư.

Tuỳ thuộc vào cơ địa, vào sự can

thiệp điều trị, vào vaccine phòng bệnh, diễn tiến sẽ khác nhau, những người nhiễm bệnh sẽ khỏi, hay tiếp tục trải qua những biểu hiện gọi là hậu COVID-19.

Hậu COVID-19 dưới góc nhìn YHCT

Tổ chức y tế thế giới định nghĩa hậu COVID-19 là “Sự dai dẳng kéo dài trên 2 tháng của các triệu chứng lâm sàng kể từ lúc khởi phát bệnh và không giải thích được bằng nguyên nhân khác”. Tình trạng này cũng được YHCT mô tả trong các chứng hậu: Khái thấu, Đàm suyễn, Hung tý, Khí hư huyết trệ, Thất miên… Đây là những chứng trạng YHCT có thể áp dụng nhiều phương pháp từ không dùng thuốc đến dùng thuốc chăm sóc và điều trị.

Đặc biệt người bệnh đã trải qua giai đoạn cấp tính, chính khí hư, nếu tiếp tục sử dụng các phương pháp trúng đích để điều trị các diễn biến lâm sàng, e rằng sẽ gây khó chịu nhiều hơn cho người bệnh, chính vì vậy giai đoạn này kết hợp Đông – Tây y trong chăm sóc và điều trị cho người bệnh hẳn là điều nên được soát xét nghiên cứu nghiêm túc.

Kết luận

Từ cơ sở lý luận của YHCT, so sánh đối chiếu với những nghiên cứu khoa học về dịch bệnh do SARS-CoV-2 gây ra có thể tóm lược kết luận sau đây: 

COVID-19 dưới góc nhìn YHCT là một loại Ôn dịch bệnh. Con đường truyền biến của COVID-19 là sự giao thoa của hai lý thuyết là lục kinh truyền biến trong Thương hàn của Trương Trọng Cảnh (142 – 210) và Vệ – Khí – Dinh – Huyết trong Ôn bệnh của Diệp Thiên sĩ (1666-1745). Phế và Tỳ là hai tạng phủ trung tâm trong diễn tiến bệnh của COVID-19 dựa trên sự kết hợp giữa lý luận và thực tế lâm sàng. Đồng thuận được góc nhìn này, các nhà khoa học sẽ chung tay góp sức nghiên cứu đạt mục tiêu chung là chăm sóc, phòng và điều trị bệnh một cách tốt nhất qua đó nâng cao chất lượng sống cho người dân.

Tài liệu tham khảo

1.Trần Quốc Bảo (2010), Lí Luận Cơ Bản Y Học Cổ Truyền (Sách Dùng Cho Sau Đại Học), Vol. Biện Chứng Vệ, Khí, Dinh Huyết, Nhà Xuất Bản Y Học, Hà Nội.

  1. Hoàng Đế and Kì Bá (2020), Hoàng Đế Nội Kinh Tố Vấn, Dật Danh, ed, Nhà Xuất Bản Hồng Đức, Thành phố Hồ Chí Minh.
  2. Trần Thúy and Nguyễn Nhược Kim (2005), Ôn Bệnh, Nhà Xuất Bản Y Học, Hà Nội.
  3. Y. Alimohamadi, M. Sepandi, M. Taghdir and H. Hosamirudsari (2020), “Determine the most common clinical symptoms in COVID-19 patients: a systematic review and meta-analysis”, J Prev Med Hyg. 61(3), tr. E304-e312.
  4. Jiangjian Chen, Yalin Zhou, Fugang Chen, et al. (2020), “Clinical study on treatment of COVID-19 in convalescent period treated with Lianhua Qingwen Capsule combined with interferon α-2b”, Lin Chuang Yi Xue Jin Zhan. 10(6), tr. 1144-9.
  5. R. da Rosa Mesquita, L. C. Francelino Silva Junior, F. M. Santos Santana, et al. (2021), “Clinical manifestations of COVID-19 in the general population: systematic review”, Wien Klin Wochenschr. 133(7-8), tr. 377-382.
  6. I. Edery (2000), “Circadian rhythms in a nutshell”, Physiol Genomics. 3(2), tr. 59-74.
  7. H. Esakandari, M. Nabi-Afjadi, J. Fakkari-Afjadi, et al. (2020), “A comprehensive review of COVID-19 characteristics”, Biol Proced Online. 22, tr. 19.
  8. Z. Fan, G. Guo, X. Che, et al. (2021), “Efficacy and safety of Lianhuaqingwen for mild or moderate coronavirus disease 2019: A meta-analysis of randomized controlled trials”, Medicine (Baltimore). 100(21), tr. e26059.
  9. J. J. González Plaza, N. Hulak, Z. Zhumadilov and A. Akilzhanova (2016), “Fever as an important resource for infectious diseases research”, Intractable Rare Dis Res. 5(2), tr. 97-102.
  10. X. He, X. Cheng, X. Feng, et al. (2020), “Clinical Symptom Differences Between Mild and Severe COVID-19 Patients in China: A Meta-Analysis”, Front Public Health. 8, tr. 561264.
  11. Luqi Huang, Hao Li, Wensheng Qi, Zhixu Yang and Qing Miao (2021), Covid-19 From Traditional Chinese Medicine Perspective: Severe Clinical Cases In The Context Of Syndrome Differentiation, World Scientific.
  12. M. Liu, Y. Gao, Y. Yuan, et al. (2021), “Efficacy and safety of herbal medicine (Lianhuaqingwen) for treating COVID-19: A systematic review and meta-analysis”, Integr Med Res. 10(1), tr. 100644.
  13. Erdan Luo, Daiyan Zhang, Hua Luo, et al. (2020), “Treatment efficacy analysis of traditional Chinese medicine for novel coronavirus pneumonia (COVID-19): an empirical study from Wuhan, Hubei Province, China”, Chinese medicine. 15(1), tr. 1-13.
  14. Wentai Pang, Dong Zhang, Junhua Zhang, et al. (2020), “Tongue features of patients with coronavirus disease 2019: a retrospective cross-sectional study”, Integrative medicine research. 9(3), tr. 100493.
  15. Anant Parasher (2021), “COVID-19: Current understanding of its Pathophysiology, Clinical presentation and Treatment”, Postgraduate Medical Journal. 97(1147), tr. 312.
  16. A. Patke, M. W. Young and S. Axelrod (2020), “Molecular mechanisms and physiological importance of circadian rhythms”, Nat Rev Mol Cell Biol. 21(2), tr. 67-84.
  17. Juliet J. Ray and Carl I. Schulman (2015), “Fever: suppress or let it ride?”, Journal of Thoracic Disease. 7(12), tr. E633-E636.
  18. W. Ren, Y. Ma, R. Wang, et al. (2020), “Research Advance on Qingfei Paidu Decoction in Prescription Principle, Mechanism Analysis and Clinical Application”, Front Pharmacol. 11, tr. 589714.
  19. Zixin Shu, Yana Zhou, Kai Chang, et al. (2020), “Clinical features and the traditional Chinese medicine therapeutic characteristics of 293 COVID-19 inpatient cases”, Frontiers of medicine. 14(6), tr. 760-775.
  20. M. H. Vitaterna, J. S. Takahashi and F. W. Turek (2001), “Overview of circadian rhythms”, Alcohol Res Health. 25(2), tr. 85-93.
  21. E. J. Walter, S. Hanna-Jumma, M. Carraretto and L. Forni (2016), “The pathophysiological basis and consequences of fever”, Crit Care. 20(1), tr. 200.
  22. Q. Wang, H. Zhu, M. Li, et al. (2021), “Efficacy and Safety of Qingfei Paidu Decoction for Treating COVID-19: A Systematic Review and Meta-Analysis”, Front Pharmacol. 12, tr. 688857.
  23. M. Xiao, J. Tian, Y. Zhou, et al. (2020), “Efficacy of Huoxiang Zhengqi dropping pills and Lianhua Qingwen granules in treatment of COVID-19: A randomized controlled trial”, Pharmacol Res. 161, tr. 105126.
  24. Y. Xie, Q. Tang, G. Chen, et al. (2019), “New Insights Into the Circadian Rhythm and Its Related Diseases”, Front Physiol. 10, tr. 682.
  25. M. Zeng, L. Li and Z. Wu (2020), “Traditional Chinese medicine Lianhua Qingwen treating corona virus disease 2019(COVID-19): Meta-analysis of randomized controlled trials”, PLoS One. 15(9), tr. e0238828.
  26. Z. Zhao, Y. Li, L. Zhou, et al. (2021), “Prevention and treatment of COVID-19 using Traditional Chinese Medicine: A review”, Phytomedicine. 85, tr. 153308.
  27. 朱月玲, 杨斌斌 and 吴芳 (2020), “中西医不同角度对儿童新型冠状病毒肺炎 (COVID-19) 认识“, 中草. 51(4), tr. 883-887.
  28. 王喜, 韩振蕴, 许梦白, 张凯文 and 陈家旭 (2020), “新型冠状病毒致病的中医认识和思考“, 北京中医药大学学报. 43(7), tr. 539-543.
  29. 郑荣蕾, 晓凤, 赵灵丽, 雷阳 and 刘涛 (2020), “中医理论在认知新型冠状病毒肺炎 (COVID-19) 应用“, 国外医 (抗生素分册).
  30. Qing Miao, XD Cong, Bing Wang, YG Wang and ZD Zhang (2020), “Understanding and thinking of novel coronavirus pneumonia in traditional Chinese medicine”, J Tradit Chin Med. 61, tr. 286-288.
  31. 仝小林, 李修洋, 赵林华, et al. (2020), “寒湿疫 角度探讨新型冠状病毒肺炎的中医药防治策略“, 中医杂志. 61(6), tr. 465-470.
  32. 喻培勋, 晓花, 刘静 and (2020), “从六经辨治新型冠状病毒肺炎“, 河南中医.
  33. 庞稳泰, 金鑫瑶, 庞博, et al. (2020), “中医药防治新型冠状病毒肺炎方证规律分析“, 中国中药杂志. 45(6), tr. 1242.
  34. 曹雪, 军民, 陈宁君, et al. (2020), “新型冠状病毒肺炎病因病机, 证分型探析“, 现代中医药. 40(2), tr. 1-4.
  35. 李先莉, 马建岭, 张敬峰, et al. (2022), “基于肺脾相关论辨治新型冠状病毒肺炎恢复期临床实践“, 辽宁中医杂志. 49(2).
  36. 晓凤, 张少强, 丛紫东 and 杜武 (2020), “新型冠状病毒肺炎中医诊断及辨证治疗思考“, 华中医药学刊. 38(5), tr. 21-24.
  37. 毕明达 and 继宏 (2020), “Discussion on novel coronavirus pneumonia from the perspective of” internal and external unification””, 天津中医.
  38. 肖党生, and 杨介钻 (2020), “Syndrome of cold pathogen of Taiyang is the initial stage in the patients infected by novel coronavirus”, 中医临床研究.
  39. 郑凯腾, 姚惠, 曾慧妍, 郑丹文 and 奚小土 (2021), “基于数据挖掘分析中医药诊疗新冠肺炎的经络辨治思路“, 湖南中医药大学学报. 41(7), tr. 1079-1084.
  40. 郭志, 唐斌, 蒋朝阳, et al. (2021), “基于温病理论辨治新型冠状病毒肺炎“, 中国中医药信息杂志. 28(6), tr. 120-123.
  41. 陈晶晶, 张念志, 韩明向, et al. (2020), “基于六经辨证理论浅析新型冠状病毒肺炎的治疗“, 云南中医学院学.
  42. 项琼, 郑波 and 宋恩峰 (2020), “新型冠状病毒肺炎中医理论与临床探讨“, 药导报. 39(3), tr. 323-326.
  43. , 郭明, 绵莎, et al. (2022), “基于中医传承辅助平台的新型冠状病毒肺炎证分型与用药规律分析“, Western Journal of Traditional Chinese Medicine. 35(01).

PGS. TS. BS Nguyễn Thị Bay

Nguyên Trưởng bộ môn Bệnh học

Khoa Y học cổ truyền, ĐH Y dược TP. HCM

Theo Tạp Chí Sức Khỏe

Phản hồi của bạn

Cùng chuyên mục

Hồi phục sức khỏe sau COVID-19 bằng Y học cổ truyền

Bệnh COVID-19 theo Y học cổ truyền là “Ôn dịch” của học thuyết “Ôn bệnh học” và có tên “Cảm mạo ôn bệnh”. COVID-19 là một loại bệnh ngoại cảm có tính truyền nhiễm, lây …

Y học cổ truyền điều trị sau tai biến mạch máu não

Theo y học cổ truyền: những triệu chứng thường gặp trong tai biến mạch máu não như đột ngột té ngã, hôn mê, liệt nửa người, liệt mặt, hoặc có khi chỉ là một tình …

Diếp cá , Tía tô – Hai cây thuốc nam đặc trị Covid-19 và giải pháp khống chế đại dịch

Trước diễn biến tình hình đại dịch, “Làm sao để giảm thiểu số người tử vong bằng mọi phương tiện, nguồn lực” là chỉ đạo của chính phủ và cũng là mong mỏi của người …

Suy nghĩ về vai trò của thuốc Đông Y với SARS-CoV-2

Khi SARS-CoV-2 bùng phát trở lại khá mạnh ở nước ta và một số nơi trên thế giới, người lạc quan nhất cũng phải suy nghĩ đến tương lai và giai đoạn hậu Covid-19. Khi …

Tăng huyết áp - Có phải uống thuốc hạ huyết áp suốt đời không?

Theo khuyến cáo, phải uống thuốc hạ áp khi bị Tăng huyết áp (THA). THA nếu không tìm được nguyên nhân gọi là Bệnh THA nguyên phát, chiếm hơn 90% trường hợp. Cần phân biệt …

Hỗ trợ 24/7
Gửi câu hỏi