Trò chuyện cùng PGS. TS. BS TRẦN VĂN NGỌC: Những lời cảnh báo từ lá phổi!

Bệnh hô hấp là nhóm bệnh gây ảnh hưởng nghiêm trọng lên sức khoẻ cộng đồng ở các nước trên thế giới cũng như ở Việt Nam. Đặc biệt tại nước ta, với tình trạng ô nhiễm môi trường ngày càng nặng nề, việc hút thuốc lá rất phổ biến, cùng với việc tự ý sử dụng kháng sinh của người dân, làm cho các bệnh kháng thuốc, đa kháng thuốc ngày càng nghiêm trọng, khiến cho tỷ lệ mắc và tử vong của các bệnh hô hấp ngày càng gia tăng. Cuộc trò chuyện cùng PGS. TS. BS Trần Văn Ngọc – Phó Chủ tịch Hội Phổi Việt Nam, Chủ tịch Liên Chi Hội Hô hấp TP.HCM sẽ đưa ra nhiều cảnh báo hữu ích cho cộng đồng.

1/ Trước hết, xin được đề cập đến chuyện thường ngày ở xứ ta, đó là vấn nạn hút thuốc lá. Khi mà tỉ lệ hút thuốc ở nam giới hiện nay là 47%, nhiều người xem hút thuốc là bình thường, thì các bệnh liên quan hô hấp cũng gia tăng. Trong đó có bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD). BS có cảnh báo gì cho cộng đồng về vấn đề này?

Khi hút thuốc lá, khói thuốc tác động trực tiếp lên niêm mạc đường thở lâu dần sẽ gây viêm mạn tính và mất dần chức năng đề kháng của đường hô hấp. Người hút thuốc lá lâu ngày sẽ dễ nhiễm trùng hô hấp hơn người không hút. Trong đó, 25-30% sẽ tiến triển đến COPD sau 10-20 năm hút thuốc lá làm đường thở bị hẹp dần và nhu mô phổi bị phá huỷ ngày càng nặng dần đưa đến tàn phế, suy hô hấp mạn, viêm phổi, tâm phế mạn và suy tim phải và tử vong (sớm hơn 20 năm so với người không bệnh COPD). Do đó trong những năm đầu hút thuốc lá, người bệnh không hề có triệu chứng gì báo động, vẫn làm việc và sinh hoạt bình thường. Người hút thuốc lá bị ho khan hay khạc đàm nhầy là những triệu chứng đầu tiên của viêm phế quản mạn tính nhưng hầu hết không nghĩ rằng đã bắt đầu bệnh do thuốc lá mà thường cho rằng đó là điều hoàn toàn bình thường. Từ đó, người bệnh không đi khám bệnh vì không thấy sức khoẻ giảm sút, vẫn ăn ngủ sinh hoạt và làm việc bình thường. Lâu dần bệnh nhân trở nên nghiện thuốc lá và hút ngày càng nhiều hơn. Bệnh nhân chỉ đi khám bệnh khi nhiễm trùng hô hấp nhiều hơn trước đây và lâu hết, đôi khi khò khè, khó thở khi tập thể dục hay khi lên cầu thang ngày càng rõ rệt, làm việc mau mệt hơn và sức khoẻ giảm sút hơn. Lúc đó bệnh trở nên rõ ràng và tiến triển khá nhanh. Theo nghiên cứu của WHO và GOLD, 50% bệnh nhân COPD giai đoạn sớm không đi khám bệnh để được chẩn đoán và điều trị sớm. Do đó, rất cần có những chương trình giáo dục sức khoẻ cho người hút thuốc lá về nguy hại của hút thuốc lá có thể dẫn đến COPD và những triệu chứng sớm của COPD để đi khám bệnh và điều trị kịp thời.

Tóm lại, nếu bạn tuổi trên dưới 40, hút thuốc lá trong hơn 10 năm (trung bình 1 gói/ ngày) có ho kéo dài mà không do nguyên nhân rõ ràng khác thì cần đi khám bác sỹ để chẩn đoán sớm COPD và điều trị kịp thời. Dĩ nhiên, một số COPD có thể xảy ra trên người không hút thuốc lá, thường do tiếp xúc với chất đốt trong nhà khi nấu nướng hay tiếp xúc với ô nhiễm môi trường, nghề nghiệp thời gian dài. Lưu ý: thuốc lá cũng gây ung thư phổi và các ung thư khác như ung thư vòm họng, dạ dày, bệnh tim mạch…

Bác sỹ khuyến cáo: nếu chúng ta ho kéo dài trên 2 tuần không hết, hoặc ho kèm theo bất kỳ triệu chứng nào khác như sốt, sụt cân, đau ngực… thì nên đi khám bác sỹ ngay để chẩn đoán và điều trị bệnh hô hấp sớm. Tránh hút thuốc lá kể cả hút thuốc lá thụ động từ khi còn trẻ sẽ tránh rất nhiều bệnh liên quan tới thuốc lá trong tương lai. Cần đưa giáo dục về phòng chống thuốc lá vào trường tiểu học cũng như giáo dục về tác hại của thuốc lá cho mọi người dân.

2/ Kế đến là lao kháng thuốc và lao đa kháng thuốc. Có nhiều nguyên nhân, trong đó có nguyên nhân người dân tự ý sử dụng kháng sinh vô tội vạ. Điều này, ngay cả WHO cũng phải lên tiếng cảnh báo. Thực tế của câu chuyện này như thế nào, rất mong được BS chia sẻ, như 1 tiếng chuông báo động cho cộng đồng?

Lao là bệnh do vi khuẩn lao (Mycobacterium tuberculosis) gây ra và phổi là cơ quan bị nhiều vi khuẩn lao tấn công thường nhất. Theo đó, 80% lao tấn công phổi, 15% lao ngoài phổi và 5% vừa lao phổi và ngoài phổi.

Hiện nay khoảng 1/3 dân số thế giới bị nhiễm vi khuẩn lao, đa phần là dạng lao tiềm ẩn (nhiễm nhưng không phát bệnh và không lây), một số bị lao hoạt động hay lao tiến triển và lây lan cho những người xung quanh. Việc chẩn đoán và điều trị lao phổi sớm là vô cùng quan trọng vì nếu phát hiện trễ lao sẽ lan rộng ra khắp 2 phổi gây xơ hoá, xẹp phổi, giãn phế quản… không thể phục hồi, đôi khi gây suy hô hấp mạn tính, ho ra máu hay tàn phế suốt đời. Việc người dân tự điều trị hoặc từ các nhân viên bán thuốc các bệnh lý nhiễm trùng hô hấp thông thường bằng các loại thuốc phổ rộng như quinolone (levofloxacin, moxifloxacin) sẽ dẫn đến lao kháng những thuốc này rất nguy hiểm cho cộng đồng. Khi ho kéo dài hơn 2 tuần, ho ra máu hay đàm vướng máu, sốt về chiều, sụt cân, cần lưu ý đến lao phổi và nên đi khám sớm và chụp X quang ngực, xét nghiệm đàm để chẩn đoán và điều trị sớm nhất có thể nhằm giảm thiểu những di chứng do lao gây ra như đã kể trên.

Di chứng của lao phổi và màng phổi gây xơ xẹp phổi, dầy dính màng phổi và giãn phế quản.

3/ Ở nước ta, nhóm bệnh nhiễm khuẩn hô hấp mắc phải ở cộng đồng diễn biến khá phức tạp. Có giải pháp nào cho tình trạng này không, thưa BS?

Hiện nay nhiễm khuẩn hô hấp cộng đồng là bệnh phổ biến nhất và cũng là bệnh gây tử vong nhiều nhất trong các bệnh nhiễm trùng. Nhiễm khuẩn hô hấp cộng đồng khá phức tạp trên những đối tượng trên 65 tuổi, người có bệnh nền kèm theo gây suy giảm sức để kháng, miễn dịch của cơ thể. Những đối tượng này thường mắc viêm phổi do vi khuẩn kháng thuốc, bệnh diễn tiến nhanh, nhiều biến chứng như nhiễm khuẩn huyết, sốc nhiễm khuẩn nên khó trị với tỉ lệ tử vong tăng cao hơn nhiều so với nhóm người trẻ tuổi hoặc không có bệnh nền kèm theo. Một minh chứng rõ ràng trong đại dịch do SARS-CoV-2 hiện nay là đối tượng nguy cơ cao tử vong thuộc nhóm người lớn tuổi.

Ngoài ra, hiện nay nhiễm trùng hô hấp cộng đồng do đa tác nhân (như vi khuẩn và vi rus, vi khuẩn điển hình và vi khuẩn không điển hình, vi khuẩn và nấm) và mắc những vi khuẩn cũng kháng thuốc nhiều hơn thập niên trước đây. Trên người bị đái tháo đường, COPD, giãn phế quản, dùng kháng sinh trong 90 ngày trước dễ nhiễm những vi khuẩn gram âm kháng thuốc như Klebsiella pneumoniae, Pseudomonas aeruginosa hay tụ cầu kháng thuốc MRSA (Methicillin resistant Staphylococcus aureus) rất khó trị.

Để tránh nhiễm trùng hô hấp, chúng ta cần tăng cường sức đề kháng và miễn dịch cho cơ thể nhất là những đối tượng nguy cơ cao ở trên. Chú trọng dinh dưỡng đủ chất, nhiều vitamin, tăng cường luyện tập thể dục thể thao đều đặn mỗi ngày, chủng ngừa các bệnh nhiễm như cúm mùa, phế cầu, bạch hầu, ho gà. Ngoài ra, không tự ý những thuốc không rõ nguồn gốc (thuốc giảm đau hay thuốc kích thích ăn chứa corticoid gây suy giảm miễn dịch, suy thượng thận). Không tự ý mua kháng sinh dùng vì dễ dẫn đến kháng thuốc. Kháng sinh dù tốt nhất và đắt tiền nhất nhưng không đúng vi khuẩn gây bệnh cũng sẽ trở nên vô dụng và nguy hiểm vì sẽ gây chọn lọc vi khuẩn kháng thuốc trong cơ thể của mình, sau này rất khó điều trị nếu bị nhiễm khuẩn.

Khi bị nhiễm trùng hô hấp, nhất là người già hay có bệnh nền đi kèm, không tự ý điều trị kháng sinh mà nên đến ngay cơ sở y tế hoặc bác sỹ chuyên khoa hô hấp để được thăm khám chẩn đoán và điều trị kịp thời, đúng thuốc để giúp mau hồi phục, hạn chế biến chứng và tử vong.

Viêm phổi cộng đồng nếu điều trị muộn sẽ dẫn đến biến chứng áp xe phổi, viêm phổi lan rộng sang phổi đối diện, nhiễm khuẩn huyết hay sốc nhiễm khuẩn

4/ Ô nhiễm môi trường ngày càng trầm trọng, con người đang ngày càng tự đầu độc mình và hệ hô hấp của mình, phải không thưa BS?

Đúng vậy, những phần tử độc hại sẽ vào đường hô hấp nhất là những hạt mịn < 2,5 micromet sẽ xâm nhập sâu vào hệ hô hấp, đi xuyên qua mạch máu vào hệ tuần hoàn đi khắp nơi trong cơ thể và gây bệnh. Nhiều bệnh được chứng minh liên quan đến ô nhiễm môi trường như COPD, hen, xơ phổi, bệnh tim mạch, chuyển hoá, ung thư…

Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO) mỗi năm khoảng 7 triệu người chết do tiếp xúc ô nhiễm môi trường bên ngoài và trong nhà. 3 cơ quan bị ảnh hưởng nhiều nhất là não (tai biến mạch máu não), tim (suy tim, nhồi máu cơ tim) và hệ hô hấp (ung thư phổi, COPD, hen phế quản). Tại Đông Nam Á, khoảng 2 triệu người chết mỗi năm liên quan đến ô nhiễm môi trường.

5/ Ung thư phổi hiện nay là một trong các ung thư đứng hàng đầu và là nguyên nhân gây tử vong cao nhất trong các bệnh nhân ung thư ở nam giới. Nguyên nhân vì sao, thưa BS?

Nguyên nhân hàng đầu là do thuốc lá kể cả hút thuốc lá thụ động. Kế đến là những chất gây ung thư từ khí thải động cơ xe, nhà máy, trong thức ăn thức uống…

  • Ô nhiễm không khí do đốt cháy các nhiên liệu hóa thạch sinh ra các sản phẩm đặc biệt hydrocarbon đa vòng, khói xe, chất thải động cơ diesel và các chất thải công nghiệp.
  • Nhiễm Radon: Là sản phẩm của Uranium có thể gây ung thư phổi. Kết hợp Radon và hút thuốc gia tăng nguy cơ ung thư theo cấp số nhân.
  • Nhiễm amiang (asbestos): Công nhân đóng tàu và người làm việc với các chất cách nhiệt tiếp xúc nhiều với asbestos, có nguy cơ bị ung thư màng phổi và phúc mạc. Asbestos gây các mảng xơ hóa màng phổi và xơ hóa mô kẻ. Khi kết hợp với hút thuốc lá, nguy cơ phát triển ung thư phổi cực kỳ cao, mặc dù tiếp xúc asbestos một mình cũng có nguy cơ cao bị ung thư phổi.
  • Những yếu tố nguy cơ nghề nghiệp khác cũng quan trọng như tiếp xúc với Arsenic, bischloromethyl ether, chloromethyl methyl ether, chlomium, nickel, hydrocarbon thơm đa vòng, vinylchloride, chất phóng xạ ion hóa…

6/ Các kỹ thuật chuyên sâu trong chẩn đoán và điều trị bệnh lý hô hấp như: Nội soi can thiệp, CT scan định lượng phổi… cũng giúp cho việc chẩn đoán và điều trị các bệnh lý hô hấp ngày càng hiệu quả hơn, phải không, thưa BS?

Hiện nay có rất nhiều phương tiện rất hiện đại góp phần chẩn đoán nhanh, chính xác các bệnh hô hấp như nội soi, chẩn đoán hình ảnh, thăm dò chức năng.

  • Nội soi phế quản giúp chẩn đoán hầu như tất cả các bệnh hô hấp như ung thư, nhiễm trùng, dị vật đường thở, khàn tiếng, khó thở hoặc tổn thương phổi không rõ nguyên nhân khi các triệu chứng bệnh nhân không rõ, X quang hay CT-Scan chưa xác định được. Hiện nay nội soi phế quản có trang bị thêm hệ thống huỳnh quang giúp chẩn đoán ung thư phế quản giai đoạn sớm chưa hình thành khối u rõ ràng, hay nội soi siêu âm giúp chẩn đoán những u, hạch vùng trung thất – phổi, giúp tăng hiệu quả chẩn đoán và giảm thiểu biến chứng khi thực hiện cho bệnh nhân. Nội soi phế quản cũng giúp điều trị nhiều bệnh hô hấp như gắp dị vật, cầm máu, xẹp phổi sau mổ do tắc đàm, cắt đốt u và đặt stent khí phế quản.
  • CT scan ngực giúp chẩn đoán tốt hơn X quang ngực thông thường nhất là những bệnh phế quản (ung thư, giãn phế quản…) bệnh nhu mô phổi hay màng phổi (bệnh mô kẽ, phế nang, tràn dịch tràn khí màng phổi…) và bệnh trung thất (u, hạch trung thất).

Tuy nhiên, dù hiện đại nhất nhưng những phương tiện này được sử dụng không đúng hay lạm dụng để chẩn đoán và điều trị sẽ gây lãng phí tiền bạc và sức khoẻ của người bệnh. Do đó, vai trò của người bác sỹ vẫn là quan trọng nhất trong việc thăm khám và chỉ định xét nghiệm đúng. Hiện nay có phong trào nhiều người vì sợ hoặc được quảng cáo, đi tầm soát ung thư và mất ăn mất ngủ khi có xét nghiệm bất thường. Việc tầm soát cũng cần có chỉ định của bác sỹ chứ không phải theo yêu cầu của người bệnh hay nghe quảng cáo.

  • Ứng dụng phương pháp điều trị mới: Sử dụng tế bào gốc tự thân trong điều trị bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, đây là thông tin mới, hứa hẹn việc điều trị cho căn bệnh mạn tính COPD- vốn có nhiều hệ lụy nặng nề trên sức khỏe người bệnh. Trên thế giới và Việt Nam có một số công trình nghiên cứu sử dụng tế bào gốc để điều trị bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính nhưng chưa có một kết luận rõ ràng, vẫn còn đang có nhiều ý kiến khác nhau về lợi ích của kỹ thuật này.

7/ Bệnh nhân có bệnh phổi mạn tính cần lưu ý gì trong mùa dịch COVID-19, thưa BS?

COVID-19 cũng như những bệnh nhiễm trùng khác, thường gây tử vong ở người già và người có bệnh nền nặng như suy thận, suy gan, suy tim, đái tháo đường, COPD, ung thư… khi đó miễn dịch cơ thể kém làm virus phát triển nhanh chóng và dễ gây bệnh nặng và tử vong. Do đó tăng cường miễn dịch bằng các biện pháp như đề cập ở trên và điều trị tối ưu những bệnh nền để chức năng cơ quan không ngày một nặng hơn rất nguy hiểm khi nhiễm virus, vi khuẩn, nấm. Tránh đến nơi đông người, chủng ngừa đầy đủ cúm, viêm phổi… ăn uống tập luyện thường xuyên để tăng cường sức khoẻ là những lưu ý cần thiết cho người lớn tuổi.

Tử vong do COVID-19 chủ yếu ở người trên 70 tuổi (14,8%) trong khi những người 10-19 tuổi tỉ lệ tử vong chỉ 0,2%

8/ Trong hoạt động, Liên Chi Hội Hô hấp TPHCM đã tập hợp, liên kết các tổ chức, cá nhân chuyên ngành hô hấp, từ đó, nâng cao chuyên môn nghiệp vụ trong chẩn đoán, điều trị, giảng dạy, nghiên cứu và thử nghiệm lâm sàng. BS có thể chia sẻ những kết quả này cùng độc giả của Tạp chí Sức khỏe?

Nhiệm vụ của Hội là cung cấp và cập nhật những kiến thức căn bản và nâng cao cho các đồng nghiệp, cho bệnh nhân cũng như công tác xây dựng các hướng dẫn chẩn đoán và điều trị bệnh hô hấp, phản biện xã hội, nghiên cứu khoa học.

Để thực hiện những việc trên, chúng tôi luôn tranh thủ sự hợp tác và đóng góp của các nhà khoa học, các Hiệp Hội về hô hấp trong và ngoài nước như Mỹ, Châu Âu, Châu Á. Hỗ trợ học bổng cho các em sinh viên, BS nội trú, BS trẻ có đề tài hô hấp hay đăng báo nước ngoài, mời các giáo sư nước ngoài vào Việt Nam giảng dạy, trao đổi kinh nghiệm và hợp tác nghiên cứu, tham gia các nghiên cứu trong nước và đa quốc gia, tổ chức các hội nghị chuyên ngành để cập nhật kiến thức cho đồng nghiệp hay những cuộc thi hàng năm dành cho những nhà nghiên cứu trẻ… Liên chi Hội Hô hấp đã xây dựng tạp chí hô hấp thực hành hàng quý, trang web, fanpage, kênh youtube với rất nhiều nội dung kinh điển và cập nhật. Nói chung Liên chi Hội Hô hấp làm những việc có ích cho đồng nghiệp nên được ủng hộ và động viên để ngày càng đóng góp cho hoạt động nghề nghiệp của tất cả lực lượng y tế và các hội chuyên ngành.

Sắp tới, Liên chi Hội Hô hấp phối hợp với Hội phổi VN và BV Phổi Trung Ương nghiên cứu và chế tạo máy thở không xâm lấn giá thật rẻ dành cho bệnh nhân nghèo dưới sự tư vấn và chuyển giao công nghệ của GS Đinh Xuân Anh Tuấn (Pháp) và GS Ramon Farre (Tây Ban Nha).

9/ Trong quá trình giảng dạy và công tác, BS đã có nhiều công trình nghiên cứu đăng trên các tạp chí chuyên ngành uy tín trong và ngoài nước. Những công trình nào BS thấy tâm đắc nhất ạ?

Nội soi phế quản là kỹ thuật không thể thiếu trong chẩn đoán và điều trị bệnh hô hấp hiện nay và mãi mãi về sau. Đây cũng là kỹ thuật gắn bó với tôi trong suốt sự nghiệp hành nghề của mình. Tôi được học kỹ thuật này từ người thầy đầu tiên là BS Trần Ngọc Thạch và sau đó từ những Giáo sư và đồng nghiệp tại CHLB Đức năm 1993. Năm 1994 tôi về nước và xây dựng phòng nội soi phế quản đầu tiên tại BV Chợ Rẫy để nâng cao chất lượng chẩn đoán, điều trị bệnh hô hấp cũng như đào tạo những thế hệ BS nội soi phế quản cho BV Chợ Rẫy và các tỉnh. Có thể nói đây là kỹ thuật không thể thiếu trong chẩn đoán và điều trị tất cả bệnh lý hô hấp.

Đặt stent kim loại trong nhuyễn khí quản
Đặt stent silicone trong hẹp phế quản do lao

Ngoài ra tôi cũng rất quan tâm nghiên cứu về tình hình kháng thuốc kháng sinh của các vi khuẩn gây viêm phổi trong cộng đồng, ở bệnh viện và xu hướng kháng thuốc của chúng trong vài mươi năm qua, nhằm góp phần xây dựng những hướng dẫn chẩn đoán và điều trị viêm phổi cộng đồng và bệnh viện cho các Hội quốc gia như Hội Phổi VN, Hội Hô hấp Việt nam và Bộ Y Tế.

Xin cám ơn BS đã dành thời gian cho cuộc trò chuyện này.

PGS. TS. BS Trần Văn Ngọc

Phó Chủ tịch Hội Phổi Việt Nam

Chủ tịch Liên Chi Hội Hô hấp TP.HCM

Theo Tạp chí Sức Khỏe

Kim Ánh PV

Phản hồi của bạn

Cùng chuyên mục

Áp xe phổi: Cách nhận biết và điều trị

Áp xe phổi: Cách nhận biết và điều trị (Sức Khỏe – khoe24h) Áp xe phổi là ổ mủ trong nhu mô phổi do viêm nhiễm hoại tử cấp tính không phải lao, sau khi ộc …

Hỗ trợ 24/7
Gửi câu hỏi