Trị liệu nghệ thuật (Art therapy) – Trong thực hành tâm lý lâm sàng

Tại Việt Nam, sức khỏe tinh thần (mental health) ngày càng được chú trọng trong việc chăm sóc sức khỏe toàn diện cho con người. Đặc biệt, ở môi trường bệnh viện nhi, vấn đề thực hành tâm lý lâm sàng với các mô hình can thiệp, trị liệu tâm lý cho trẻ và gia đình cũng đang được phát triển mạnh mẽ. Một trong những liệu pháp đang được triển khai thực hiện tại đơn vị Tâm lý, Bệnh viện Nhi đồng Thành phố là ‘Trị liệu Nghệ thuật’ (Art Therapy) dành cho bệnh nhi và thân nhân. Thông qua các công cụ trung gian như giấy vẽ, màu sắc, đất nặn… tạo không gian để người tham gia có cơ hội thể hiện nội tâm, giải tỏa cảm xúc. Nhờ đó, tâm lý gia cũng có thể tác động trị liệu cho bệnh nhân của mình một cách an toàn và tích cực.

Đi qua đau thương bằng nét vẽ

Liệu pháp nghệ thuật là một trường phái trị liệu trong trị liệu tâm lý đã được áp dụng rộng rãi trên thế giới. Thông qua các sản phẩm trung gian như tranh vẽ, bệnh nhân có thể dễ dàng tiếp cận và kiểm soát những ký ức bị thương tổn đã trải qua và làm việc với sự tự tin của bản thân (Collie, K. và cộng sự, 2006). Đặc biệt, đối tượng bệnh nhi với đặc thù một số trẻ chưa phát triển hoàn chỉnh về ngôn ngữ, thì thông qua trị liệu nghệ thuật trẻ có cơ hội diễn tả các suy nghĩ, cảm xúc một cách thoải mái và an toàn.

Ngoài ra, liệu pháp nghệ thuật như tranh vẽ được xem như phương tiện phi ngôn ngữ để truyền đạt cảm xúc, hành vi và suy nghĩ (Malchiodi, C.A., 2012). Từ cơ sở lý luận đó, đơn vị Tâm lý của Bệnh viện Nhi đồng thành phố đã áp dụng trị liệu nghệ thuật trong thực hành tâm lý lâm sàng cho đối tượng bệnh nhi và thân nhân.

Bút màu, đất nặn, giấy thủ công… là những chất liệu quen thuộc với trẻ khi chơi tại gia đình hay hoạt động tại trường lớp cùng bạn bè. Vì thế, khi tiếp xúc với những chất liệu trên, trẻ dễ dàng tìm được sự thoải mái và mau chóng hợp tác thực hiện tác phẩm của mình. Thông qua quá trình trị liệu tâm lý với tranh vẽ, trẻ dần ý thức và nối kết được với các chủ đề khó khăn của bản thân. Trẻ có thể được gợi ý để vẽ về hình ảnh gia đình, cha mẹ, bạn bè hoặc các biểu tượng như cái cây, ngôi nhà. Nhờ vào các trung gian biểu tượng, hình ảnh, họa tiết trong trị liệu nghệ thuật, trẻ có cơ hội để diễn tả sự thật bản thân, cảm xúc bị tổn thương mà ngôn ngữ khó diễn tả bằng lời. (Collie, K. và cộng sự, 2006).

Trong một số trường hợp, khi trẻ trải qua sang chấn lớn như bị xâm hại hay tai nạn nghiêm trọng, việc nhắc lại biến cố có thể gây nên những phản ứng mạnh mẽ và tiêu cực. Nhờ vào trị liệu nghệ thuật, trẻ có cơ hội được khuyến khích diễn tả các cảm xúc, đối diện với sang chấn và đi đến tiến trình chữa lành nội tâm. Những cảm xúc mạnh và ít được chấp nhận nơi mỗi người như tức giận, lo âu, kinh tởm, buồn bã cũng có thể được bộc lộ và làm việc thông qua sản phẩm nghệ thuật của bệnh nhân. Nhóm nghiên cứu của Collie năm 2006 đã chỉ ra liệu pháp nghệ thuật rất có hiệu quả với những bệnh nhân có khuynh hướng lo âu, tức giận.

“Màu thời gian tím ngát”, còn yêu thương màu gì?

Câu chuyện thực tế của một bé gái 11 tuổi bị tai nạn giao thông nghiêm trọng trên đường đi học về. Em bị một chiếc xe container tông lên từ phía sau và chấn thương nặng vùng chậu đùi. Dù đã được các bác sĩ nỗ lực cứu chữa và bảo toàn tính mạng nhưng em phải cắt cụt chân phải. Một nhiệm vụ khó khăn đặt ra là làm sao để thông báo cho trẻ biết bản thân đã bị đoạn chi mà tránh làm trẻ rơi vào trạng thái sốc tâm lý quá mức có thể ảnh hưởng đến tiến trình điều trị. Các bác sĩ chuyên khoa còn lo ngại vấn đề nếu không cho trẻ biết sự thật về cơ thể, có thể làm trẻ có “cảm giác chi ảo” (Phantom limb sensation) khi cho cảm nhận rằng mình vẫn còn chân và dẫn đến té ngã khi bước xuống giường.

Các chuyên gia tâm lý sau giai đoạn đầu làm quen, trò chuyện và thiết lập thông tin đã cho trẻ làm quen với màu sắc và nằm vẽ tranh ngay trên giường điều trị. Sau đó, trẻ được cung cấp hình một bạn gái và đề nghị tô màu theo ý thích. Từ hình ảnh do trẻ sáng tạo, các bác sĩ, chuyên gia tâm lý và mẹ đã dần trò chuyện và giải thích cho trẻ về tai nạn, chấn thương và tình trạng cơ thể của trẻ một cách trực quan. Sau nhiều lần hỗ trợ, trẻ dần chấp nhận vấn đề của bản thân. Những cảm xúc lo sợ, đau đớn và nước mắt đều được các chuyên gia ghi nhận và xem như một tín hiệu tích cực cho hành trình đi qua sang chấn của bệnh nhân.

Triển vọng phát triển

Thực hành tâm lý trong môi trường bệnh viện nhi là một lĩnh vực còn khá mới so với các chuyên khoa khác. Tuy nhiên, qua thời gian hoạt động đã cho thấy nhu cầu của bệnh nhân và thân nhân về các liệu pháp can thiệp và nâng đỡ tinh thần. Bên cạnh những liệu pháp trị liệu tâm lý thường được nhắc đến như trị liệu phân tâm, trị liệu nhận thức hành vi, trị liệu hệ thống gia đình thì trị liệu nghệ thuật (Art therapy) được xem là một hướng tiếp cận có nhiều triển vọng.

Các công cụ giấy màu, bút vẽ rất quen thuộc với trẻ em có thể tạo nên cảm giác gần gũi, an toàn để các em tích cực tham gia. Thông qua đó, trẻ có cơ hội tự do thể hiện bản thân và diễn tả tâm trí. Tính linh hoạt trong liệu pháp nghệ thuật giúp bệnh nhân có thể chọn phương tiện, hình thức nghệ thuật nào thoải mái với bản thân và cho phép họ nối kết, khám phá toàn bộ thế giới nội tại và ngoại tại (Nguyễn Thị Thanh Tú, 2017).

Liệu pháp này còn có ý nghĩa quan trọng giúp ích đối tượng trẻ em đang trong tiến trình phát triển với nhiều trẻ chưa hoàn thiện hệ thống giao tiếp bằng ngôn ngữ diễn đạt qua lời nói. Qua quá trình cùng tham dự, quan sát, lắng nghe trẻ khi tham gia trị liệu, phụ huynh cũng có thể thấu hiểu và cảm nhận rõ hơn về nội tâm của con và biết được những chủ đề gây lo âu, khó khăn trong tâm trí của trẻ. Từ đó, bản thân trẻ và gia đình có thể nhận được những tác động điều chỉnh tích cực từ chính hệ thống gia đình và cá nhân, ngay cả khi tiến trình trị liệu đã kết thúc.

CG Tâm lý Vương Nguyễn Toàn Thiện

Đơn vị Tâm lý – BV Nhi đồng Thành phố

Theo Tạp chí Sức Khỏe

Phản hồi của bạn

Cùng chuyên mục

Nhân dịp 8-3: Hài hòa công việc xã hội - gia đình - Bài toán khó với phụ nữ!

Cuộc sống hiện đại mang lại sự tiện nghi vật chất đủ đầy, thừa thãi, đồng thời nó cũng lấy đi sự bình an, yên ả thong dong của con người, lấy đi thời gian …

Sống chậm thời Covid

Biến cố dịch bệnh Covid đã trở thành vấn nạn toàn cầu, khắp thế giới đang trải qua những giờ phút mà sự sinh tử chỉ còn là rủi may (và có khi là sự …

Giá trị của sự lạc quan

Đôi khi những điều tuyệt vời nhất lại xuất phát từ những điều tưởng như tệ hại nhất xảy đến cho chúng ta. Chúng ta có thể chọn hoặc chú ý đến cái TỐT ĐẸP …

Tâm lý - giáo dục trẻ trong mùa dịch bệnh

Có lẽ câu chuyện về dịch bệnh Covid 19 và những diễn biến kinh khủng của nó tại một số quốc gia đã trở thành chủ đề thu hút sự quan tâm của cả thế …

Đầu Xuân về với gia đình

“Ngày đầu xuân, bao người đi xa cũng về với gia đình…” một bài hát mùa xuân có những câu như thế khiến cho bao thế hệ người con phương xa bỗng giật mình và …

Hỗ trợ 24/7
Gửi câu hỏi