Suy giảm nhận thức và sa sút trí tuệ: Hành động ngay – Bảo vệ sớm

Suy giảm nhận thức và sa sút trí tuệ

Theo thống kê của WHO vào tháng 9/2021, hiện tại có hơn 55 triệu người trên toàn cầu đang sống cùng tình trạng Sa sút trí tuệ (Dementia), mỗi năm có gần 10 triệu trường hợp sa sút trí tuệ mới được chẩn đoán. Sa sút trí tuệ hiện là căn nguyên đứng thứ bảy gây tử vong trong số tất cả các nhóm bệnh và là một trong những căn nguyên chính yếu gây tàn phế và phụ thuộc trên nhóm dân số lớn tuổi toàn cầu. Thống kê cho thấy, tỉ lệ hiện mắc của Suy giảm nhận thức nhẹ (Mild Cognitive Impairment (MCI)) khoảng 6% dân số toàn cầu trong độ tuổi từ 60 trở lên và khoảng 37% dân số toàn cầu trong độ tuổi từ 85 trở lên.

Suy giảm nhận thức nhẹ và Sa sút trí tuệ khác nhau như thế nào?

“Suy giảm nhận thức nhẹ” không phải là “sa sút trí tuệ”, mặc dù suy giảm nhận thức nhẹ có thể là giai đoạn ban đầu của sa sút trí tuệ trong một số trường hợp.

Suy giảm nhận thức nhẹ là tình trạng thay đổi các chức năng nhận thức khi so sánh với nhóm dân số cùng độ tuổi và cùng trình độ văn hoá, nhưng chưa ảnh hưởng đến các hoạt động sống thường nhật. Suy giảm nhận thức nhẹ được phân thành hai nhóm chính: suy giảm nhận thức nhẹ liên quan trí nhớ (Amnestic MCI) và suy giảm nhận thức nhẹ liên quan các lĩnh vực nhận thức khác (Nonamnestic MCI).

Suy giảm nhận thức và sa sút trí tuệ

Sa sút trí tuệ là thuật ngữ mô tả tình trạng suy giảm liên quan các lĩnh vực nhận thức (khả năng tập trung chú ý, trí nhớ, ngôn ngữ, khả năng điều hành, thị giác không gian, hành vi thích ứng) đủ nặng để gây ảnh hưởng đến các hoạt động sống thường nhật.

Giống nhau: cả suy giảm nhận thức nhẹ và sa sút trí tuệ đều có bằng chứng khách quan của tình trạng suy giảm nhận thức.

Khác nhau: Suy giảm nhận thức nhẹ chưa gây ảnh hưởng đến các hoạt động sống thường nhật trong khi sa sút trí tuệ thì có gây ảnh hưởng. Thang điểm đánh giá chức năng nhận thức khác nhau về mức độ giữa suy giảm nhận thức nhẹ và sa sút trí tuệ.

Suy giảm nhận thức nhẹ tiến triển nhanh như thế nào? Có phải tất cả các trường hợp suy giảm nhận thức nhẹ đều tiến triển thành sa sút trí tuệ không?

Khoảng 20% người bệnh suy giảm nhận thức nhẹ có thể phục hồi tình trạng nhận thức và 45% vẫn duy trì tình trạng suy giảm nhận thức nhẹ mà không tiến triển thêm.

Tiến triển của suy giảm nhận thức nhẹ thay đổi tuỳ theo căn nguyên sinh bệnh và cơ địa người bệnh.

Người bệnh có thể hồi phục tình trạng nhận thức nhanh trong những trường hợp có căn nguyên liên quan chuyển hoá hoặc do thuốc (bệnh lý tuyến giáp, bệnh lý gan, thận, do thuốc/ độc chất…).

Trường hợp suy giảm nhận thức do bệnh lý thoái hoá thần kinh như trong bệnh Alzheimer, thời gian tiến triển từ suy giảm nhận thức nhẹ đến sa sút trí tuệ có thể mất khoảng 2-5 năm.

Suy giảm nhận thức và sa sút trí tuệ

Những nguyên nhân và yếu tố nguy cơ nào có thể dẫn đến suy giảm nhận thức nhẹ?

Có nhiều nhóm nguyên nhân có khả năng gây ảnh hưởng đến chức năng nhận thức, bao gồm:

  • Các bệnh lý thoái hoá thần kinh.
  • Bệnh lý mạch máu não.
  • Chấn thương.
  • Viêm nhiễm.
  • Biến dưỡng, ngộ độc, nghiện rượu.
  • Các căn nguyên chuyển hoá (suy gan, thận, bệnh lý tuyến giáp…).
  • Stress, lo âu, trầm cảm.

Các yếu tố nguy cơ của Suy giảm nhận thức nhẹ có thể phân thành hai nhóm: nhóm yếu tố nguy cơ có thể thay đổi và nhóm không thể thay đổi.

Yếu tố nguy cơ không thể thay đổi: tuổi cao, tiền sử gia đình có bệnh Alzheimer hoặc bệnh lý sa sút trí tuệ khác, do gene (APOE).

Yếu tố nguy cơ có thể thay đổi:

  • Liên quan lối sống – thể trạng: trình độ giáo dục, thói quen hút thuốc lá, chế độ dinh dưỡng, suy dinh dưỡng hoặc thừa cân, thói quen ít vận động.
  • Liên quan bệnh lý nền: tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn lipid máu, đột quỵ, bệnh mạch vành, bệnh lý chuyển hoá (gan, thận, tuyến giáp…), ngộ độc, bệnh lý viêm nhiễm.

Suy giảm nhận thức và sa sút trí tuệ

Khi nào người bệnh nên đến gặp chuyên gia để được đánh giá về tình trạng Rối loạn nhận thức?

Có quan điểm về việc tầm soát tình trạng suy giảm nhận thức trên nhóm dân số từ 60 tuổi trở lên, nhưng hiện vẫn chưa có khuyến cáo từ các chuyên gia do kết quả từ các nghiên cứu cho thấy lợi ích không cao so với chi phí của việc tầm soát.

Vậy khi nào người bệnh nên đến gặp bác sĩ để đánh giá tình trạng rối loạn nhận thức khi nghi ngờ? Khuyến cáo chung từ các chuyên gia hiện nay là: đó là khi người bệnh ghi nhận sự có thay đổi các chức năng nhận thức (như hay quên) của mình hoặc tình trạng suy giảm nhận thức được bạn bè/ gia đình ghi nhận. Ngoài ra, việc tầm soát thay đổi chức năng nhận thức được khuyến cáo trên nhóm dân số có yếu tố nguy cơ như: sa sút trí tuệ có tính gia đình, người bệnh đột quỵ.

Một số dấu hiệu báo động về bất thường chức năng nhận thức cần được đến bác sĩ khám và đánh giá tình trạng nhận thức trong thời gian sớm nhất. Bao gồm các dấu hiệu gợi ý sau:

  • Hỏi đi hỏi lại cùng một câu nhiều lần.
  • Đi lạc tại một địa điểm bản thân người bệnh biết rõ.
  • Gặp trục trặc khi hiểu một công thức nấu ăn hoặc theo bảng chỉ phương hướng giao thông.
  • Thường xuyên lẫn lộn về thời gian, tên người, và nơi chốn.
  • Bỏ bê chăm sóc bản thân: ăn kém, bỏ tắm rửa, hoặc hành xử không an toàn.

Suy giảm nhận thức và sa sút trí tuệ

Bác sĩ sẽ đánh giá chức nhận thức của người bệnh bằng cách nào?

Thông thường, khi một người bệnh đến khám vì các vấn đề liên quan chức năng nhận thức (thường gặp nhất là liên quan khả năng ghi nhớ), người bệnh sẽ được đánh các thang điểm tầm soát dựa trên các câu hỏi và yêu cầu liên quan các lĩnh vực nhận thức khác nhau. Hiện nay, hai thang điểm tầm soát suy giảm nhận thức thường được thực hiện là MMSE (Mini-Mental State Examination) và MOCA (Montreal Cognitive Assessment).

Tình trạng suy giảm nhận thức được xác định dựa trên số điểm ghi nhận được. Từ kết quả của thang điểm, tuỳ mức độ giảm điểm của người bệnh khu trú ở lĩnh vực nhận thức nào mà người bệnh sẽ được đề nghị thực hiện thêm các bài test chuyên sâu tập trung vào lĩnh vực nhận thức mà người bệnh giảm điểm.

Khi một người bệnh được xác định suy giảm nhận thức nhẹ, bác sĩ sẽ thiết lập lịch trình theo dõi và thực hiện lại các thang điểm tâm lý – thần kinh mỗi 6 tháng để đánh giá sự tiến triển của bệnh.

Suy giảm nhận thức và sa sút trí tuệ

Suy giảm nhận thức nhẹ có điều trị được không?

Hiện tại vẫn chưa có loại thuốc nào được FDA (Hiệp hội thuốc và thực phẩm Hoa Kỳ) công nhận trong điều trị suy giảm nhận thức nhẹ hoặc làm chậm tiến triển tình trạng suy giảm nhận thức.

Tuy vậy, một số thuốc được công nhận có lợi trong điều trị triệu chứng trên người bệnh Alzheimer, như: nhóm ức chế cholinesterase và đối vận thụ thể NMDA. Nhưng các thuốc này cũng chỉ hoạt động trong một khoảng thời gian nhất định của bệnh.

Hiện Hiệp hội Thần Kinh Hoa Kỳ (AAN: American Academy Neurology) đã ghi nhận những bằng chứng đáng khích lệ về mối liên kết giữa tập thể dục và cải thiện trí nhớ trên người bệnh có suy giảm nhận thức nhẹ. Việc tập luyện thể chất có thể giúp kích thích tình trạng tâm thần và tương tác xã hội thông qua quá trình cải thiện lưu lượng máu não, thậm chí có khả năng gây phóng thích các hoạt chất giúp sửa chữa các tế bào não và tạo kết nối giữa các tế bào thần kinh. Khuyến cáo mới nhất trong điều trị suy giảm nhận thức nhẹ khuyến cáo tập luyện thể chất ít nhất hai lần mỗi tuần.

Suy giảm nhận thức và sa sút trí tuệ

Hiệp hội thần kinh Hoa Kỳ cũng lưu ý rằng hoạt động tập luyện nhận thức cũng có khả năng giúp cải thiện các kĩ năng tư duy, mặc dù mức độ bằng chứng còn yếu.

Các bài tập luyện nhận thức bằng máy vi tính hoặc video giúp thúc đẩy sự sắc bén của các hành vi thích ứng và khả năng tập trung chú ý.

Suy giảm nhận thức và sa sút trí tuệ

Bằng cách nào để hành động ngay – Bảo vệ sớm khi nghi ngờ có suy giảm nhận thức?

  • Khi nhận biết các dấu hiệu báo động bất thường về trí nhớ hoặc các lĩnh vực nhận thức khác, hãy nhanh chóng tìm đến các chuyên viên y tế để được tầm soát và đánh giá và có hướng điều trị, theo dõi tích cực.
  • Loại bỏ tối đa các yếu tố nguy cơ gây suy giảm nhận thức có thể thay đổi được.
  • Đối đầu với tình trạng suy giảm nhận thức nhẹ bằng lối sống lành mạnh kết hợp các phương thức thích nghi phù hợp.

Bằng cách nào có thể loại bỏ tối đa các yếu tố nguy cơ của suy giảm nhận thức nhẹ?

Loại bỏ các yếu tố nguy cơ có thể thay đổi được sẽ giúp giảm nguy cơ mắc bệnh.

  • Khám sức khoẻ định kỳ giúp phát hiện bệnh lý các hệ cơ quan. Khi phát hiện có tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn lipid máu, các bệnh lý nội khoa khác… nên tuân thủ chế độ điều trị và theo dõi tái khám theo lịch trình để kiểm soát bệnh tốt nhất có thể.
  • Bỏ thuốc lá, không uống quá nhiều rượu bia.
  • Ngủ đủ giấc (7-8h mỗi đêm).
  • Chế độ ăn Địa Trung Hải được ghi nhận có hiệu quả làm giảm nguy cơ suy giảm nhận thức và sa sút trí tuệ.
  • Giữ cân nặng ở mức cân đối (chỉ số BMI duy trì trong khoảng 18.5-24.9).
  • Tập thể dục thường xuyên (đi bộ nhanh khoảng 40 phút/ ngày, 3 lần mỗi tuần).

Gợi ý các mẹo giúp đương đầu với tình trạng suy giảm trí nhớ:

  • Học thêm kĩ năng mới (học ngoại ngữ, chơi một loại nhạc cụ…).
  • Lập lịch trình thói quen hàng ngày và áp dụng.
  • Lập kế hoạch, ghi bảng danh sách, và sử dụng các công cụ nhắc nhở như lịch và sổ ghi chép.
  • Để bóp tiền, chìa khoá, điện thoại, và mắt kính tại cùng một vị trí mỗi ngày.
  • Giữ cho cơ thể luôn năng động.
  • Tham gia các hoạt động cộng đồng, tại các trường học, hoặc nơi tại công sở.
  • Dành thời gian trò chuyện cùng bạn bè và gia đình.

 

Tài liệu tham khảo

  1. Canevelli M, et al. JAMDA 2016;17:943-948
  2. Alzheimer’s Society. Factsheet 470LP. 2015
  3. Hu C, et al. Int Psychogeriatric 2017;29:1595-1608

BS CKII Phạm Thị Ngọc Quyên

Giảng viên Bộ môn Thần kinh, Đại học Y Dược TP.HCM

Theo Tạp Chí Sức Khỏe

Phản hồi của bạn

Cùng chuyên mục

Mở đơn tuyển ứng viên tham gia Hội thảo quốc tế tại Việt Nam 2022: Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực y tế trẻ trong ASEAN

  THÔNG CÁO BÁO CHÍ VIỆN DÂN SỐ, SỨC KHỎE & PHÁT TRIỂN VÀ ĐẠI SỨ QUÁN MỸ TẠI HÀ NỘI TRÂN TRỌNG THÔNG BÁO: MỞ ĐƠN TUYỂN ỨNG VIÊN THAM GIA HỘI THẢO QUỐC TẾ TẠI VIỆT NAM …

Khi nào nên bắt đầu dùng thuốc điều trị bệnh Parkinson?

Bệnh Parkinson là một bệnh thoái hóa của não, tiến triển ngày càng nặng dần cho đến lúc tàn phế, nằm liệt giường và tử vong vì các biến chứng. Khi mới được chẩn đoán …

Kết hợp Đông Tây y trong điều trị lão khoa

Một số người cao tuổi khi đi khám bệnh thường nêu: “Tôi bị ngứa ngoài da, nay chỗ này mai chỗ khác mà không mẩn, hay sẩn gì trên da; tôi bị nóng - “bốc …

Bệnh suy tim ở người cao tuổi - Cần được phát hiện sớm

Suy tim là bệnh lý khá phổ biến ở người cao tuổi. Điều đáng nói là hầu hết các trường hợp suy tim ở người cao tuổi đều phát hiện trễ khi bệnh đã khá …

Sống thọ nhờ máu không ... chua!

Nếu nói theo ngạn ngữ nước Pháp, “tìm mặt trăng giữa ban ngày” dường như là cái tính khó dời đổi của con người! Trong cuộc chiến chống bệnh tật để mưu cầu chất lượng …

Hỗ trợ 24/7
Gửi câu hỏi