Sốt xuất huyết – Đã vào mùa!

Những ngày qua, khi vài cơn mưa trút xuống để gột rửa những đợt nóng ngột ngạt mùa hè, cũng là lúc các nhân viên y tế lại canh cánh về những bệnh dịch đi theo mùa mưa đang dần đến. Trong vùng nhiệt đới, liên quan đến mùa mưa vẫn là những căn bệnh lây truyền từ tác nhân là muỗi, mà hàng năm vẫn có hàng triệu người trên thế giới mắc và tỉ lệ tử vong do căn bệnh này vẫn chưa hề giảm. Đó là bệnh sốt xuất huyết.

Sốt xuất huyết 

Căn bệnh lây giữa người với người thông qua muỗi vằn này hàng năm lưu hành trên 100 quốc gia thuộc các khu vực có khí hậu nhiệt đới và Á nhiệt đới như vùng Đông Nam Á và Tây Thái Bình Dương, châu Mỹ, châu Phi với khoảng 3,5 tỷ người sống trong vùng nguy cơ. Hiện nay bệnh đang là mối đe dọa lớn đối với sức khỏe cộng đồng trên thế giới. Cho đến nay, vẫn chưa có loại vacine hay phương pháp điều trị đặc hiệu nào, mặc dù cả hai lĩnh vực này hiện đang là tâm điểm nỗ lực của nhiều nhà nghiên cứu.

Có thể nói, biến đổi khí hậu với biểu hiện cơ bản là sự nóng lên toàn cầu đã dẫn đến sự thay đổi và dịch chuyển của các đới khí hậu lên phía bắc, đồng thời ảnh hưởng đến độ ẩm, nhiệt độ trung bình năm, lượng mưa tại tất cả các nơi trên thế giới. Những yếu tố này là những yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến sự sinh sản và phát triển của muỗi truyền bệnh sốt xuất huyết là muỗi vằn (Aedes aegypti). Theo như dự đoán, các yếu tố này sẽ thay đổi theo hướng tạo thuận lợi hơn cho sự phát triển của loài muỗi này. Khu vực Đông Nam Á cũng trong xu hướng chung là mức độ bệnh sốt xuất huyết sẽ ngày càng mạnh và tần số bùng phát các vụ dịch ngày càng cao. Năm 2016 được ghi nhận là năm có số ca mắc sốt xuất huyết cao so với các năm trước ở hầu hết các nước thuộc khu vực Đông Nam Á, bao gồm cả Việt Nam.

Ngoài các yếu tố về thời tiết khí hậu có ảnh hưởng đến dịch tễ của bệnh sốt xuất huyết, còn phải kể đến các yếu tố khác như dân số, đô thị hóa, dân trí, tình trạng môi trường thiếu vệ sinh, tăng du lịch đường dài, kiểm soát muỗi không hiệu quả, năng lực của hệ thống y tế cơ sở… Tại thành phố, đô thị mật độ dân cư cao, nhà cửa chật hẹp và liền sát nhau, sẽ tạo các ngóc ngách cho muỗi trú ngụ, sinh sôi phát triển. Những vùng dân cư dân trí thấp không biết tự phòng tránh muỗi như nằm ngủ không mắc màn, nguồn nước kém vệ sinh, vệ sinh môi trường kém, nhiều ao tù vũng nước đọng, bụi rậm, cũng là những điều kiện thuận lợi cho dịch bệnh xuất hiện. Ở nhiều nơi, hệ thống y tế yếu kém phát triển, khả năng tuyên truyền cảnh báo, phòng trừ dịch bệnh không hiệu quả cũng là một nguyên nhân khiến tỷ lệ mắc sốt xuất huyết không thể giảm xuống.

Điều gì là khó khăn của việc phòng ngừa bệnh này?

  • Sốt xuất huyết là bệnh chưa có thuốc điều trị đặc hiệu và chưa có vaccin phòng bệnh. Hiện tại, trên thế giới đang tiến hành thử nghiệm các vacin nhưng hiệu quả chưa cao và chưa được các chính phủ chấp nhận.
  • Tỷ lệ tử vong có thể lên đến 5%. Đặc biệt là những nước có kinh tế thấp và mức chăm sóc y tế chưa tốt.
  • Bệnh xảy ra ở những nơi đông dân thì bệnh dễ lây lan thành dịch hơn những nơi khác và dễ gây ra dịch lớn.
  • Trẻ em dễ tử vong vì bệnh. Người lớn ít mắc, khi mắc tỉ lệ tử vong cao do xuất huyết nặng. Trung bình có 1 trẻ SXH phải nhập viện thì có 200 – 300 trẻ nhiễm vi rút không có triệu chứng, không phát bệnh hoặc chỉ sốt sơ sài tại cộng đồng.
  • Bệnh sốt xuất huyết thường khó phân biệt với các bệnh cảm, cúm nhiễm virút khác. Biểu hiện sốt có thể kèm xuất huyết nhưng không gây ra hiện tượng cô đặc máu và trụy tim mạch.

Phương pháp nào phòng tránh bệnh?

Hiện nay có nhiều phương pháp đang được áp dụng để phòng ngừa bệnh như phương pháp hóa học, vật lí, sinh học… chủ yếu tập trung vào các cách loại trừ nơi sinh sản của muỗi, không cho muỗi phát triển, tiêu diệt muỗi, không cho muỗi chích người, và tiếp tục phát triển vacine để bảo vệ con người.

Phương pháp cải tạo môi trường:

mục đích chủ yếu là làm giảm hoặc phá bỏ các ổ nước là nơi muỗi đẻ, do đó sẽ làm giảm mật độ muỗi. Đây là biện pháp đơn giản, rẻ tiền nhưng nhiều khi mang lại hiệu quả cao. Có thể thực hiện các hình thức sau:

  • Hủy bỏ nơi sinh sản: thu dọn và phá hủy các dụng cụ như lốp xe ô tô, mũ sắt, các hộp kim loại, hộp nhựa… Lấp đầy các ổ nước bằng đất, đá hoặc tháo cạn nước trong các ổ nước.
  • Làm thay đổi tốc độ dòng chảy, thay đổi độ mặn của nước, vớt thực vật thủy sinh trong các thủy vực làm cho môi trường trở nên không thuận lợi cho sự phát triển của bọ gậy và quăng.
  • Phát quang cây cối: vừa làm giảm nơi sinh sản của các loài thích đẻ trứng trong các ổ nước có bóng râm, vừa phá bỏ nơi trú ẩn của muỗi trưởng thành.

 

Điều gì khiến trở ngại cho việc thực hiện phòng SXH?

Đó là:

  • Thói quen sinh hoạt của người dân nói chung và người dân đồng bằng sông Cửu Long nói riêng, còn để nhiều nơi đọng nước trong nhà và xung quanh nhà ở. Đặc biệt là việc chứa nước mưa dùng trong các chum lọ, các bàn thờ Thiên với bình bông ngoài trời, trồng cây ăn trái quanh nhà, cũng như để lá rụng dưới gốc cây (giúp giữ độ ẩm cho đất), là những điều kiện thuận lợi cho muỗi đẻ trứng và lây lan bệnh sốt xuất huyết.
  • Với sự phát triển nhanh chóng các đô thị mới, khu dân cư tự phát và các khu công nghiệp mới làm xuất hiện các khu phòng trọ đông đúc, mật độ dân cư cao, do đó việc đảm bảo vệ sinh tránh nước đọng không được quản lí tốt khiến xuất hiện những ổ dịch tập trung tại những nơi này. Việc giám sát lăng quăng những khu vực này rất khó khăn vì người dân từ nơi khác đến, ngày đi làm hoặc không có nhà trọ, chỉ buổi tối mới về, không thực hiện các công tác đảm bảo vệ sinh trong giám sát diệt lăng quăng tốt được.
  • Thói quen phân loại rác và xử lí rác của người dân còn chưa được áp dụng tốt. Việc tự vất rác trong nhà, trong vườn rồi gom lại đốt 1 lần trong ngày hoặc trong vài ngày là ổ chứa cho các nước mưa, nước đọng thuận lợi cho muỗi sinh sản và phát triển bệnh. Hệ thống thu gom rác tại các vùng nông thôn và vùng sâu vùng xa chưa được thực hiện qui mô đúng tiêu chuẩn.

Những biện pháp thực hiện phòng chống SXH

  • Dùng lưới thép cỡ 16 tới 18 để che cửa sổ. Lưới cửa: là các lưới kim loại (hay nhựa) có lỗ nhỏ, không cho muỗi hay các loại côn trùng vượt qua và xâm nhập vào nhà ở, nhưng vẫn đảm bảo thoáng khí và ánh sáng.
  • Đóng cửa ra vào nếu không có mành che.
  • Bịt những lỗ hồng trên tường qua đó muỗi có thể bay vào nhà.
  • Dùng các vợt lưới chuyên dụng (điện) để diệt muỗi ở trong nhà.
  • Dùng các bẫy điện, bẫy đèn.
  • Vợt điện đánh muỗi.
  • Màn ngủ là phương pháp hiệu quả để phòng chống muỗi đốt khi ngủ.

Trong các biện pháp trên, màn ngủ là phượng pháp hiệu quả và rẻ tiền nhất để áp dụng, đặc biệt là vùng nông thôn không thể dùng cửa chống muỗi hoặc các thiết bị điện khác. Do đó, hầu như các chương trình tuyên truyền giáo dục người dân trước đây đều yêu cầu mắc màn tránh muỗi. Tuy nhiên, việc suốt ngày mắc màn cũng gây những bất lợi cho công việc sinh hoạt hàng ngày, cũng như việc đảm bảo vệ sinh trong chăm sóc môi trường sống cũng không tốt. Việc tuân thủ các biện pháp khác cũng gặp nhiều khó khăn, không thực hiện đại trà được.

  • Sử dụng nhang muỗi, bình xịt… là các dạng chế phẩm đang được sử dụng rộng rãi trong các hộ gia đình. Tuy nhiên chỉ có thể tiêu diệt muỗi trong phạm vi nhà ở và không duy trì được tác dụng lâu dài.
  • Sử dụng thuốc bôi lên da để xua muỗi khỏi da, tiện dụng khi đi du lịch đến vùng đất nhiều muỗi. Chúng thường chứa các hóa chất sau: DEET, tinh dầu bạc hà, tinh dầu xả, hay tinh dầu khuynh diệp…
  • Sử dụng hóa chất do Bộ Y tế khuyên dùng để tẩm màn và áp dụng quy trình kỹ thuật phun không gian, phun tồn lưu.

Ngoài ra, cũng có thể dùng các tác nhân sinh học để tiêu diệt muỗi hoặc lăng quăng trong thực hành hàng ngày.

  • Thả cá hoặc lươn nhỏ trong bể nước để tiêu diệt lăng quăng.
  • Chuồn chuồn ngoài đồng ruộng. Các ấu trùng chuồn chuồn trong nước ăn bọ gậy, còn chuồn chuồn trưởng thành bắt muỗi trong không trung.
  • Các loài bò sát nhỏ như thạch sùng, thằn lằn để ăn muỗi trong nhà.
  • Dơi bắt muỗi trong không trung.

Hiện nay, các nhà khoa học đang thử nghiệm với chủng muỗi đực bị mất khả năng sinh sản khi thả chúng vào tự nhiên. Các con muỗi đực vô sinh sẽ cạnh tranh giao phối với muỗi đực thường, giảm tỷ lệ sinh của muỗi và hạn chế việc lây truyền bệnh sốt xuất huyết.

Tất cả các phương pháp trên cũng đã được tuyên truyền phổ biến trong các phương tiện thông tin truyền thông, điều quan trọng là cần được áp dụng hàng ngày để thành thói quen thực tập của mỗi cá nhân trong gia đình và của mỗi gia đình trong khu dân cư sinh sống chung, nhằm hạn chế tối đa nguy cơ mắc bệnh sốt xuất huyết trong mùa dịch.

BS CKII Nguyễn Trần Nam

Trưởng khoa Nhiễm – BV Nhi Đồng TP

Theo Tạp Chí Sức Khỏe

Phản hồi của bạn

Cùng chuyên mục

Đã vào cao điểm mùa dịch Sốt xuất huyết

Từ đầu năm 2019 đến nay, cả nước ghi nhận trên 80.000 trường hợp mắc sốt xuất huyết, gấp 3 lần so với số mắc cùng kỳ 2018. Hiện nay đang là cao điểm mùa …

Hỗ trợ 24/7
Gửi câu hỏi