Mất khứu giác ở bệnh nhân COVID-19

mất khứu giác

Mất khứu giác là triệu chứng khá phổ biến và đặc hiệu của bệnh COVID-19, bên cạnh các triệu chứng sốt, ho, khó thở, nhức đầu, đau họng, chảy mũi. Triệu chứng này được phát hiện khá sớm vào những tháng đầu tiên sau khi dịch bùng phát trên phạm vi toàn cầu. Anh quốc và Hoa Kỳ là một trong những quốc gia đầu tiên đưa triệu chứng mất khứu giác vào sàng lọc bệnh COVID-19 kể từ tháng 3 năm 2020.  

mất khứu giác

Dịch tễ học

Mao và cộng sự là trong những người đầu tiên báo cáo về tình trạng giảm khứu giác ở các bệnh nhân COVID-19 ở Vũ Hán với tỉ lệ ghi nhận lúc đó chỉ là 5,1% (1). Sau đó triệu chứng mất khứu giác được chú ý hơn, với tỉ lệ phát hiện cao hơn: từ 19,4 đến 58% được ghi nhận trong khoảng thời gian từ tháng 4 đến 6 năm 2020 theo các nghiên cứu (2,3). Theo một phân tích tổng hợp mới đây đăng trên tạp chí Am J Med Sci vào tháng 2/2021 của 51 nghiên cứu, thực hiện trên 11.074 bệnh nhân mắc COVID-19, thì có khoảng 52% bệnh nhân bị mất khứu giác (4).

Tỉ lệ mất khứu giác được ghi nhận khác nhau có thể do phương pháp đánh giá khách quan hay chủ quan (bảng câu hỏi), phỏng vấn tại chỗ, qua điện thoại hay khảo sát online.

Tỉ lệ mất khứu giác còn thay đổi theo chủng tộc. Người châu Á có tỉ lệ mất khứu giác thấp hơn người da trắng. Bilinska và cộng sự cho rằng người da trắng có nhiều thụ thể với ACE2 ở tế bào nâng đỡ biểu mô khứu giác tại khe khứu hơn so với người châu Á, do đó tỉ lệ mất khứu giác ở người da trắng cao hơn người châu Á (5). Phân tích tổng hợp của Bartheld và cộng sự trên 104 nghiên cứu gồm 38.198 bệnh nhân cho thấy người da trắng bị mất khứu giác và vị giác cao gấp 3 lần so với người châu Á: 54,8% so với 17.7% (6).

Trong đợt bùng phát COVID-19 do biến thể Delta ở nước ta hiện nay, mất khứu giác được phát hiện ngày càng nhiều dù chưa có con số thông kê chính thức. Triệu chứng quan trọng này đã được Việt Nam đưa vào sàng lọc để phát hiện bệnh.

mất khứu giác
Hình 1: Mô học biểu mô niêm mạc mũi, biểu mô khứu giác và hành khứu.
(Nguồn: Brann và cs. – Science Advances 2020)

Cơ chế gây mất khứu giác của SARS-CoV-2

Cơ chế chính xác SARS-CoV-2 gây mất khứu giác vẫn chưa được hiểu rõ. Có nhiều giả thuyết được đưa ra:

  • Do niêm mạc mũi bị viêm, phù nề làm tắc nghẽn đường dẫn mùi đến khe khứu là nơi có nhiều tế bào biểu mô khứu giác. Tuy nhiên, Lechien và cộng sự nhận thấy có 79,7% bệnh nhân COVID-19 bị mất khứu giác mà không có nghẹt chảy mũi (7), trong khi Beltra´n – Corbellini báo cáo chỉ 12,9% bệnh nhân COVID-19 có triệu chứng nghẹt mũi (8).
  • Do viêm và tắc nghẽn ở khe khứu dẫn đến mất dẫn truyền khứu giác tại chỗ. Saussez và cộng sự chụp CT cho 16 BN bị mất khứu giác kéo dài sau nhiễm COVID-19, thì có 7 bệnh nhân khe khứu hoàn toàn thông thoáng, 6 BN mờ 1 phần, chỉ có 3 BN mờ hoàn toàn (9) (hình 2).
mất khứu giác
Hình 2: Mờ hoàn toàn ở vùng khe khứu (*) trên CT scan ở bệnh nhân COVID-19. (Nguồn: Saussez và cs. – Eur Arch Otorhinolaryngol 2021 (9)).
  • Do tổn thương tế bào nâng đỡ (sustentacular supporting cells) của biểu mô khứu giác. Cơ chế này giải thích mất khứu giác ngắn hạn, tự hồi phục ở nhanh ở một số bệnh nhân (9). Tế bào nâng đỡ khứu giác có nhiều thụ thể ACE-2 gấp 200-700 lần so với tế bào niêm mạc mũi và khí quản, được xem như là cánh cửa chính để SARS-CoV-2 xâm nhập vào hệ thần kinh khứu giác (10).
  • Do virus có thể xâm nhập và làm tổn thương trung khu khứu giác là hành khứu. Cơ chế này giải thích cho các trường hợp mất khứu giác kéo dài (9).

mất khứu giác

Biểu hiện lâm sàng

Bệnh nhân có thể mất khứu giác hoàn toàn hay một phần. Triệu chứng mất mùi cấp tính của nhiễm COVID-19 có thể không kèm các triệu chứng tại chỗ như nghẹt, sổ mũi. Bệnh nhân thường than phiền không ngửi được các mùi hương, mùi thức ăn; các bà mẹ không ngửi được mùi khi thay tã cho con.

Mất khứu giác có thể chỉ là triệu chứng duy nhất của bệnh COVID-19 hoặc xảy ra trước, cùng lúc hay sau các triệu chứng khác. Lechien và cộng sự nhận thấy mất khứu giác xảy ra trước là 11,8%, cùng lúc là 22,8%, và sau là 65,4% với các triệu chứng khác (7).

Khảo sát tình trạng mất khứu giác qua các đánh giá hay chủ quan (bảng câu hỏi), phỏng vấn tại chỗ, qua điện thoại hay khảo sát online; hoặc đánh giá khách quan bằng các bộ test nhận biết mùi.

Các biểu hiện kèm theo thường gặp là mất/giảm vị giác. Mất/giảm vị giác có thể hậu quả của mất khứu giác, do bệnh nhân không ngửi được mùi nên vị giác cũng giảm theo. Ngoài ra mất/giảm vị giác còn có thể do tổn thương trực tiếp ở các chồi vị giác ở lưỡi, hoặc tổn thương ở niêm mạc miệng hay tuyến nước bọt. Theo nghiên cứu của Sehanobish và cộng sự trên 162 bệnh nhân mất khứu giác thì có 91% bị giảm vị giác, 71% sốt, 69% ho, 31% khó thở (11).

Triệu chứng nghẹt, chảy mũi đi kèm thường không phổ biến chiếm tỉ lệ 12.9-20,1% (7,8).

Bệnh nhân COVID-19 mất khứu giác thường có tiên lượng tốt hơn

Nhiều nghiên cứu cho thấy tỉ lệ mất khứu giác ở nhóm bệnh nhân COVID-19 nặng thấp hơn đáng kể so với nhóm bệnh nhân nhẹ, lý do tại sao vẫn chưa rõ. Phân tích tổng hợp gồm 7 nghiên cứu của Aziz và cộng sự: so sánh độ nặng của 2 nhóm bệnh nhân mắc COVID-19 có và không mất khứu giác, cho thấy bệnh nhân mất khứu giác có tiên lượng tốt hơn (4). Romero-Sanchez và cộng sự khảo sát trên 841 bệnh nhân COVID-19 nhập viện thì có 57,4% có biểu hiện triệu chứng thần kinh, trong đó chỉ có 5% mất khứu giác (12). Dó đó có thể thấy bệnh nhân COVID-19 có mất khứu giác thường tiên lượng nhẹ hơn.

 

Khả năng tự phục hồi mất/ giảm khứu giác do COVID-19

Đa số các nghiên cứu cho thấy tỉ lệ tự phục hồi khứu giác là khoảng 90% trong vòng 4 tuần. Tỉ lệ phục hồi thấp hơn khi được đánh giá khứu giác bằng phương pháp đo khách quan.

Nghiên cứu đa trung tâm ở châu Âu của Vaira và cộng sự thực hiện trên 138 bệnh nhân, được đánh giá khứu giác bằng bộ test mùi đối với bệnh nhân nhập viện, hoặc bệnh nhân được hướng dẫn sử dụng các mùi có sẵn ở nhà đối với các trường hợp cách ly tại nhà. Bệnh nhân được đánh giá khứu giác trong vòng 4 ngày sau khi mắc COVID-19 và theo dõi trong 60 ngày (13). Đa số bệnh nhân cải thiện về thang điểm đánh giá trong vòng 10-20 ngày. Sau 60 ngày vẫn còn 7,2% bệnh nhân bị rối loạn khứu giác mức độ nặng. Nguy cơ bị giảm hay mất khứu giác kéo dài nếu vẫn bị ở ngày thứ 20 (13). Nhóm tác giả kết luận cần điều trị đặc hiệu đối với bệnh nhân rối loạn chức năng khứu giác nặng kéo dài đến ngày thứ 20 tính từ lúc khởi phát bệnh.

 

Điều trị mất khứu giác do COVID-19

Thuốc Corticoid xịt mũi tại chỗ và Corticoid uống

Các nghiên cứu về sử dụng thuốc Corticoid xịt mũi tại chỗ trong điều trị mất khứu giác cấp tính ở bệnh nhân COVID-19 vẫn chưa có kết quả thống nhất. Một số nghiên cứu cho thấy thời gian phục hồi khứu giác nhanh hơn, tỉ lệ bệnh nhân phục hồi cao hơn; tuy nhiên một số nghiên cứu khác không cho thấy sự khác biệt so với nhóm dùng giả dược (14). Sử dụng thuốc Corticoid xịt mũi tại chỗ chỉ nên chỉ định cho những bệnh nhân mất mùi do COVID-19 có nghẹt chảy mũi, giúp làm giảm phù nề niêm mạc mũi. Corticoid toàn thân được khuyến cáo không nên dùng để điều trị mất/giảm khứu giác do COVID-19 do lo ngại về tác dụng phụ cũng như làm suy giảm hệ thống miễn dịch của bệnh nhân (15). Việc điều trị tích cực chỉ đặt ra khi bệnh nhân bị mất mùi kéo dài hơn 20 ngày.

Huấn luyện “ngửi” giúp phục hồi khứu giác ở những bệnh nhân COVID-19 bị mất mùi kéo dài

Đối với mất khứu giác dài hạn sau nhiễm SARS-CoV-2, bệnh nhân cần được huấn luyện để phục hồi đường dẫn truyền thần kinh khứu giác giống như các trường hợp mất mùi kéo dài do nguyên nhân khác như viêm nhiễm, chấn thương. Quá trình này thường kéo dài, mục đích là giúp cho bệnh nhân nhớ lại các mùi trước đây. Sự cải thiện khứu giác xảy ra sau quá trình tự huấn luyện tại nhà của bệnh nhân từ 3 đến 6 tháng hay có khi 1 năm.

 

Tài liệu tham khảo

  1. Mao L, Jin H, Wang M, et al. Neurologic Manifestations of Hospitalized Patients With Coronavirus Disease 2019 in Wuhan, China. JAMA Neurol 2020;77:683-90.
  2. Vaira LA, Salzano G, Fois AG, Piombino P, De Riu G. Potential pathogenesis of ageusia and anosmia in COVID-19 patients. Int Forum Allergy Rhinol 2020;10:1103-4.
  3. Moein ST, Hashemian SM, Mansourafshar B, Khorram-Tousi A, Tabarsi P, Doty RL. Smell dysfunction: a biomarker for COVID-19. Int Forum Allergy Rhinol 2020;10:944-50.
  4. Aziz M, Goyal H, Haghbin H, Lee-Smith WM, Gajendran M, Perisetti A. The Association of “Loss of Smell” to COVID-19: A Systematic Review and Meta-Analysis. Am J Med Sci 2021;361:216-25.
  5. Bilinska K, Jakubowska P, Von Bartheld CS, Butowt R. Expression of the SARS-CoV-2 Entry Proteins, ACE2 and TMPRSS2, in Cells of the Olfactory Epithelium: Identification of Cell Types and Trends with Age. ACS Chem Neurosci 2020;11:1555-62.
  6. von Bartheld CS, Hagen MM, Butowt R. Prevalence of Chemosensory Dysfunction in COVID-19 Patients: A Systematic Review and Meta-analysis Reveals Significant Ethnic Differences. ACS Chem Neurosci 2020;11:2944-61.
  7. Lechien JR, Chiesa-Estomba CM, De Siati DR, et al. Olfactory and gustatory dysfunctions as a clinical presentation of mild-to-moderate forms of the coronavirus disease (COVID-19): a multicenter European study. Eur Arch Otorhinolaryngol 2020;277:2251-61.
  8. Beltran-Corbellini A, Chico-Garcia JL, Martinez-Poles J, et al. Acute-onset smell and taste disorders in the context of COVID-19: a pilot multicentre polymerase chain reaction based case-control study. Eur J Neurol 2020;27:1738-41.
  9. Saussez S, Lechien JR, Hopkins C. Anosmia: an evolution of our understanding of its importance in COVID-19 and what questions remain to be answered. Eur Arch Otorhinolaryngol 2021;278:2187-91.
  10. Chen M, Shen W, Rowan NR, et al. Elevated ACE-2 expression in the olfactory neuroepithelium: implications for anosmia and upper respiratory SARS-CoV-2 entry and replication. Eur Respir J 2020;56.
  11. Sehanobish E, Barbi M, Fong V, et al. COVID-19-Induced Anosmia and Ageusia Are Associated With Younger Age and Lower Blood Eosinophil Counts. Am J Rhinol Allergy 2021:19458924211004800.
  12. Romero-Sanchez CM, Diaz-Maroto I, Fernandez-Diaz E, et al. Neurologic manifestations in hospitalized patients with COVID-19: The ALBACOVID registry. Neurology 2020;95:e1060-e70.
  13. Vaira LA, Salzano G, Deiana G, De Riu G. Anosmia and Ageusia: Common Findings in COVID-19 Patients. Laryngoscope 2020;130:1787.
  14. Abdelalim AA, Mohamady AA, Elsayed RA, Elawady MA, Ghallab AF. Corticosteroid nasal spray for recovery of smell sensation in COVID-19 patients: A randomized controlled trial. Am J Otolaryngol 2021;42:102884.
  15. Whitcroft KL, Hummel T. Olfactory Dysfunction in COVID-19: Diagnosis and Management. JAMA 2020;323:2512-4.

PGS. TS. BS Trần Viết Luân

Chủ nhiệm Bộ Môn Tai Mũi Họng, Đại học Y khoa Phạm Ngọc Thạch

Tổng Thư ký Hội Tai Mũi Họng Việt Nam

Theo Tạp Chí Sức Khỏe

Phản hồi của bạn

Cùng chuyên mục

Bản tin COVID-19 ngày 20.09

Bản tin COVID-19 ngày 20.09 Bản tin được Tạp Chí Sức Khỏe tổng hợp từ 20h 19.09 – 19h 20.09 1. DIỄN BIẾN DỊCH COVID-19 (ngày 20/09) Số ca nhiễm mới được công bố trong ngày: …

Làm thế nào để chăm sóc an toàn cho mẹ và bé trong đại dịch Covid-19?

Chiều ngày 17/09/2021, Bệnh viện Hùng Vương đã tổ chức buổi tọa đàm “Chăm sóc an toàn mẹ và bé trong đại dịch Covid-19” nhằm trang bị kiến thức bổ ích, chăm sóc mẹ và …

Vaccine Covid-19 Abdala của Cuba được Bộ Y tế phê duyệt

Bộ Y tế vừa có Quyết định số 4471/QĐ-BYT về việc phê duyệt có điều kiện vaccine Abdala cho nhu cầu cấp bách trong phòng, chống dịch bệnh Covid-19. Đây là vaccine thứ 8 được …

TP.HCM: triển khai thí điểm ứng dụng “Y tế HCM”

Thời gian tới, thông qua ứng dụng “Y tế HCM”, thành phố sẽ quản lý, giám sát hiệu quả hoạt động, sinh hoạt người dân dựa trên tiêu chí an toàn về phòng chống dịch. Ứng …

COVID-19 và viêm Amiđan cấp

Có một số triệu chứng nhiễm COVID-19 và VIÊM AMIĐAN CẤP tương tự nhau, như sốt và đau họng... Chúng tôi có tổng hợp, giúp phân biệt 2 bệnh này⁽⁴⁾. COVID-19 Là bệnh truyền nhiễm do …

Hỗ trợ 24/7
Gửi câu hỏi