Hội chứng ngưng thở khi ngủ – “sát nhân thầm lặng” & mối liên quan với đột quỵ

Đột quỵ là nguyên nhân tử vong xếp hàng thứ hai và là nguyên nhân số một gây tàn phế. Tiến bộ của y học suốt hàng chục năm qua tuy đã làm giảm đáng kể tỉ lệ mắc bệnh nhưng nhìn chung, đột quỵ vẫn là một thách thức lớn cho sức khỏe cộng đồng. Phát hiện các yếu tố nguy cơ đột quỵ còn “lẩn trốn” nhằm bổ sung các chiến lược dự phòng hiệu quả là yêu cầu thường trực, và hội chứng ngưng thở khi ngủ nằm trong số này.

 

Hội chứng ngưng thở khi ngủ có tên đầy đủ là “hội chứng ngưng thở – giảm thở khi ngủ do tắc nghẽn” (obstructive sleep apnea-hypopnea syndrome). Bệnh liên quan đến nhiều chuyên khoa, nguồn gốc bắt nguồn từ các chuyên khoa Hô hấp, Tai Mũi Họng, Răng Hàm Mặt nhưng chẩn đoán nhiều khi lại được thiết lập bởi các bác sĩ chuyên khoa Thần kinh, Tâm thần…

Đây là dạng thường gặp nhất trong số các rối loạn thở liên quan giấc ngủ. Theo Hiệp hội Giấc ngủ Hoa Kỳ, 20% dân số trưởng thành tại Mỹ bị hội chứng ngưng thở khi ngủ, tương đương với các căn bệnh xã hội như đái tháo đường, hen phế quản. Thế nhưng, chỉ 10% trong số này, được ví như “phần nổi của tảng băng trôi”, được chẩn đoán và điều trị thích hợp, 90% còn lại của tảng băng chìm sâu bên dưới, không bao giờ được nhìn thấy.  Nam giới trung niên và cao tuổi là đối tượng hay mắc bệnh. Bệnh không chỉ gây tổn hại sức khỏe trước mắt mà nguy hiểm hơn, như một “sát nhân thầm lặng”, gây biến chứng lâu dài trên các cơ quan trong cơ thể, đặc biệt là tim và não, thậm chí gây tử vong. Ở Mỹ, chi phí để chăm sóc y tế cho những vấn đề về sức khỏe do hội chứng ngưng thở khi ngủ không được điều trị mang lại là hơn 4,3 tỉ đô-la mỗi năm.

Với đặc tính phổ thông, liên quan nhiều chuyên khoa, hậu quả đáng ngại, nhưng tỉ lệ được chẩn đoán và điều trị thấp, việc tự trang bị kiến thức về bệnh là cần thiết cho cả người dân lẫn người thầy thuốc.

Thế nào là hội chứng ngưng thở khi ngủ?

Hội chứng ngưng thở khi ngủ là hiện tượng lưu thông không khí qua vùng mũi họng bị cản trở xảy ra trong lúc ngủ, không khí đến phổi bị gián đoạn, giảm trao đổi khí tại phổi, độ bảo hòa oxy trong máu giảm, máu không cung cấp đủ oxy cho các cơ quan trong cơ thể. Ngưng thở thường không kéo dài lâu, não thiếu oxy tới ngưỡng sẽ kích thích trung khu hô hấp, người bệnh phản xạ đáp ứng bằng nhịp thở và hiện tượng chấm dứt. Chu kỳ như vậy được lặp đi lặp lại nhiều lần.

Nguyên nhân thường do tình trạng quá phát mô mềm vùng mũi họng làm hẹp hay tắc đường thở, chẳng hạn lưỡi quá to, phì đại vòm miệng, phì đại lưỡi gà, phì đại amiđan, phì đại cuống mũi, pô-lýp mũi… Bệnh thường xảy ra lúc nằm ngủ vì ngủ là thời điểm các cơ vùng họng doãi ra, tư thế nằm khiến mô mềm và các cơ vùng họng rủ xuống theo trọng lực, lấp đường thở. Xương hàm nhỏ, cằm lẹm làm hẹp đường thở cũng là nguyên nhân.

Người béo phì thường đi kèm vòng cổ to, chèn ép họng làm hẹp đường thở, tỉ lệ mắc bệnh cao gấp 4 lần so với người không béo phì. Sử dụng bia, rượu, thuốc an thần trước khi ngủ làm tăng nguy cơ bị hội chứng ngưng thở khi ngủ.

Biểu hiện của hội chứng ngưng thở khi ngủ

Triệu chứng nổi bật nhất là ngủ ngáy. Bệnh nhân ngáy rất to, có lúc gián đoạn nhịp thở, sau đó thở phì phò, thở hổn hển, có khi giật mình thức giấc. Chu kỳ như vậy lặp đi lặp lại vài chục, vài trăm lần trong giấc ngủ và được người ngủ chung giường thuật lại chứ đa phần người bệnh không hay biết. Ngủ ngáy gây nhiều phiền toái cho người xung quanh. Lưu ý rằng 80-90% người bị hội chứng ngưng thở khi ngủ có triệu chứng ngủ ngáy nhưng chỉ 50% người hay ngủ ngáy là thật sự bị hội chứng ngưng thở khi ngủ.

Buồn ngủ quá mức vào ban ngày cũng là triệu chứng thường gặp và là một trong những lý do chính khiến bệnh nhân đi khám bệnh. Nhẹ thì buồn ngủ khi đọc báo, khi xem truyền hình, khi đang họp, nặng thì buồn ngủ ngay cả khi đang lái xe. Điều này ảnh hưởng đáng kể đến khả năng sinh hoạt và lao động, thậm chí nguy hiểm đến tính mạng. Buồn ngủ ban ngày là do chất lượng giấc ngủ ban đêm không đảm bảo.

Ngủ không ngon giấc, sáng thức dậy thấy đau đầu và không sảng khoái, kém tập trung, lo âu, trầm cảm… là các triệu chứng thông thường khác khiến bệnh nhân đi khám bệnh. Nếu bác sĩ không am tường về lĩnh vực rối loạn giấc ngủ, không biết cách khai thác thêm thông tin qua người nhà, chẩn đoán dễ bị bỏ sót.

Máy đo đa ký giấc ngủ không dây.

Chẩn đoán hội chứng ngưng thở khi ngủ

Đo đa ký giấc ngủ (polysomnography) cung cấp đầy đủ các thông tin về giấc ngủ và là tiêu chuẩn vàng chẩn đoán hội chứng ngưng thở khi ngủ, căn cứ trên chỉ số ngưng thở – giảm thở AHI (apnea-hypopnea index). AHI là số đợt tắc nghẽn đường thở với các biểu hiện ngưng thở, giảm thở kéo dài ít nhất 10 giây làm giảm độ bảo hòa oxy trong máu được máy ghi lại. Chẩn đoán hội chứng ngưng thở khi ngủ khi AHI ≥5. Hiện nay, đã có các thế hệ máy đo đa ký giấc ngủ nhỏ gọn, không dây, dùng pin rất tiện lợi, người bệnh có thể được hướng dẫn mang máy tại nhà, hôm sau trao lại để bác sĩ phân tích kết quả mà không cần phải ngủ lại bệnh viện.

Nội soi mũi họng, cần thiết thì nội soi bằng ống soi mềm khi ngủ dưới gây mê, xác định nguyên nhân.

Thở máy áp lực dương liên tục CPAP.

Điều trị hội chứng ngưng thở khi ngủ

Có nhiều phương án điều trị tùy thuộc mức độ nặng nhẹ và nguyên nhân gây bệnh:

Thở áp lực dương liên tục CPAP (continuous positive airway pressure) tạo áp suất dương trong đường thở suốt trong giấc ngủ giúp đường thở luôn thông thoáng là điều trị nền tảng, có thể chỉ định trong mọi tình huống. Khuyết điểm của phương pháp là bất tiện do phải đeo mặt nạ trong lúc ngủ, chi phí đôi khi cũng là vấn đề. Thị trường hiện có các thế hệ máy nhỏ gọn, tiện dụng, thao tác chỉ bằng một nút bấm.

Nằm nghiêng, mang dụng cụ điều chỉnh vị trí xương hàm dưới trong lúc ngủ, phẫu thuật cắt bỏ bớt mô mềm thừa vùng họng, cắt amiđan, cắt pô-lýp mũi… để làm tăng khoảng trống đường thở.

Giảm cân, hạn chế sử dụng bia, rượu, thuốc an thần trước khi ngủ.

 

Hội chứng ngưng thở khi ngủ: Yếu tố nguy cơ đột quỵ!

Với chứng cứ thuyết phục từ kết quả nhiều nghiên cứu đăng tải trên các tạp chí nổi tiếng như The Lancet, New England Journal of Medicine, Stroke… từ khoảng cuối những năm 2000 – đầu những năm 2010, hội chứng ngưng thở khi ngủ đã được thừa nhận là yếu tố nguy cơ độc lập mới của đột quỵ. Cường điệu chút cho vui, “đẳng cấp” được thiết lập, hội chứng ngưng thở khi ngủ từ nay chính thức gia nhập “tầng lớp thượng lưu” các yếu tố nguy cơ đột quỵ kinh điển được biết đến từ lâu như tăng huyết áp, xơ vữa động mạch, rối loạn nhịp tim, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu, nghiện hút thuốc lá… Các hướng dẫn chẩn đoán và điều trị dự phòng đột quỵ của Hiệp hội Đột quỵ Hoa Kỳ, tài liệu gối đầu giường của các bác sĩ lâm sàng thần kinh, trong vòng 10 năm trở lại đây đều đã có mục dành riêng cho hội chứng ngưng thở khi ngủ.

Ngưng thở khi ngủ tác động tiêu cực lên mạch máu não gây đột quỵ.

Cách mà hội chứng ngưng thở khi ngủ tác động tiêu cực lên mạch máu não gây đột quỵ khá đa dạng, bao gồm thúc đẩy tình trạng xơ vữa mạch máu, gây rối loạn huyết động học do làm dao động huyết áp, viêm mạch máu do tăng phóng thích các yếu tố gây viêm và stress oxy hóa, tăng bất thường hoạt tính đông máu…

Một vài con số tuy chưa phản ảnh tất cả nhưng có thể giúp mường tượng phần nào về tầm nguy hại của hội chứng ngưng thở khi ngủ trong mối liên quan với đột quỵ:

  • Tỉ lệ đột quỵ ở bệnh nhân có hội chứng khi ngủ cao gấp 1.5-3 lần so với bệnh nhân không có hội chứng này.
  • 50-70% bệnh nhân đột quỵ có hội chứng ngưng thở khi ngủ, đặc biệt tỉ lệ này lên đến 85% đối với đột quỵ vùng thân não.
  • Tử vong cao hơn 75% ở bệnh nhân đột quỵ cấp có hội chứng ngưng thở khi ngủ vừa và nặng so với bệnh nhân không có hội chứng này.

Cộng đồng y khoa vẫn thường

chia sẻ kinh nghiệm về các ca lâm sàng bệnh nhân có nhiều yếu tố nguy cơ đột quỵ kinh điển như tăng huyết áp, xơ vữa động mạch, đái tháo đường, rung nhĩ, rối loạn mỡ máu… được kiểm soát tốt nhưng đột quỵ vẫn cứ tái phát. Bệnh nhân sau đó được phát hiện có hội chứng ngưng thở khi ngủ và được điều trị hiệu quả, đột quỵ về sau không tái phát nữa. 

Nhận thức được tầm quan trọng của việc chẩn đoán và điều trị kịp thời hội chứng ngưng thở khi ngủ để hạn chế nguy cơ đột quỵ, Hiệp hội Giấc ngủ Hoa Kỳ chủ trương tầm soát hội chứng ngưng thở khi ngủ cho tất cả bệnh nhân có nhiều yếu tố nguy cơ đột quỵ cũng như tất cả bệnh nhân đã từng bị đột quỵ.

Hội chứng ngưng thở khi ngủ là một “sát nhân thầm lặng”, tỉ lệ mắc bệnh cao nhưng tỉ lệ được chẩn đoán và điều trị rất thấp, có thể do bệnh nhân không biết hoặc biết nhưng nhận thức không đầy đủ nên không đi khám, có thể do bác sĩ lơ là hoặc thiếu kinh nghiệm… Trong chuyên ngành thần kinh học cũng vậy, một thực tế là tuy đã có các hướng dẫn bài bản cảnh báo về nguy cơ gây đột quỵ của hội chứng ngưng thở khi ngủ cũng như chiến lược ứng phó nhưng khách quan mà nhìn nhận, mức độ quan tâm của người làm chuyên môn chưa đạt yêu cầu. Trước mắt cũng như lâu dài, các hạn chế này cần được khắc phục. Những năm gần đây, việc chẩn đoán xác định một người ngủ ngáy có bị ngưng thở khi ngủ hay không và tìm nguyên nhân ngưng thở khi ngủ phát triển rất mạnh ở các nước. Tại TP.HCM nói riêng và trên cả nước nói chung, nhiều cơ sở y tế hiện đã triển khai các gói tầm soát hội chứng ngưng thở khi ngủ khá tiện lợi với chi phí không quá đắt, người dân nên quan tâm tìm hiểu vì sức khỏe của chính mình và của những người xung quanh.

BS Tạ Vương Khoa

Khoa Nội Thần kinh – Bệnh viện 175

Theo Tạp chí Sức Khỏe

 

 

 

 

 

 

 

 

Phản hồi của bạn

Cùng chuyên mục

Muối và Nguy cơ của nhiều bệnh lý

Tại Việt Nam, một nghiên cứu do Bộ Y tế tiến hành vào năm 2015 cho thấy mỗi người dân đang tiêu thụ trung bình 9,4g muối/ ngày, gấp đôi nhu cầu khuyến nghị. Mặc …

Làm sao để gàu không tái phát?

Ở người bình thường, các tế bào lớp sừng của da đầu sẽ được thay thế và bong ra dần với số lượng ít và rời rạc trong khoảng một tháng. Nhưng vì một vài …

“Tròn” hay “Mỏng” thì tốt cho việc nuôi con bú mẹ?

Nuôi con bằng sữa mẹ hiện tại đã được nhiều bà mẹ quan tâm do đã thấy được lợi ích của sữa mẹ. Tuy nhiên, trong thực tế, vẫn còn nhiều quan niệm chưa đúng …

Thời gian vàng trong cấp cứu đuối nước

Tai nạn đuối nước thường gặp ở nước ta, do hệ thống sông ngòi chằng chịt và tỉ lệ tử vong do hậu quả của ngạt nước thường cao do không được cấp cứu kịp …

Tủ lạnh có thể làm bạn ốm!

Ngộ độc thực phẩm có nhiều nguyên nhân, nhưng một trong những nguyên nhân đó lại xuất phát từ chiếc tủ lạnh do chúng ta sử dụng không đúng cách, đặc biệt là thức ăn …

Hỗ trợ 24/7
Gửi câu hỏi