Giảm sữa – mất sữa: Nguyên nhân và cách phòng ngừa

TS. BS Hồ Thị Thu Hằng – Phó Giám đốc Sở y tế tỉnh Vĩnh Long

Nói về những dòng sữa mẹ ngọt ngào chứa chan tình mẫu tử, đầy ấp chất dinh dưỡng, giúp một con người mới phát triển thể chất, mạnh mẽ sức đề kháng, đầy lòng yêu thương con người… là chủ đề mà các nhà khoa học từ bao đời nay đã có rất nhiều công trình nghiên cứu khoa học công bố trên các tạp chí khoa học danh giá của thế giới. Làm thế nào để dòng sữa mẹ mãi đủ đầy về số lượng, về chất lượng, duy trì về thời gian trong quá trình nuôi con của mỗi người mẹ dù cuộc sống nhiều thay đổi, dù cơm áo gạo tiền, dù đại gia hay các bà mẹ phải chân lấm, tay bùn? Nguồn sữa mẹ cho con càng trọn vẹn, việc trưởng thành ở trẻ càng vững vàng về thể chất, về trí tuệ và hơn thế nữa là đầy ắp lòng yêu thương. Đó là lý do chính để WHO đặt ra mục tiêu đến năm 2020 thế giới phải có ≥ 75% bà mẹ nuôi con bằng sữa mẹ. Đó là lý do nhiều nghị định, thông tư, nhiều chương trình hỗ trợ nuôi con bằng sữa mẹ luôn được sửa đổi bổ sung phù hợp thời đại.

Tại sao có người mẹ sữa quá nhiều, sữa quá ít hoặc không có sữa? từ những ngày đầu sau sinh hoặc sau một thời gian “Bỗng dưng biến mất”. Nhiều bà mẹ lo lắng về việc cung cấp sữa của họ, lo lắng không tạo ra đủ sữa mẹ cho trẻ bú. Hầu như tất cả bà mẹ có thể tạo ra một nguồn sữa mẹ đủ cung cấp cho con trẻ. Khi người mẹ thiếu sữa, nhiều khả năng là do cho trẻ bú kém hoặc mẹ có vấn đề về sức khỏe, việc chăm sóc tinh thần, thể chất sau sinh, dinh dưỡng, nghỉ ngơi, cách cho trẻ bú mẹ chưa phù hợp… Tìm được nguyên nhân gây thiếu sữa là bước đầu để điều trị thành công vấn đề này.

Nuôi con bằng sữa mẹ

Cơ thể của bà mẹ được tạo hóa thiết kế có chức năng tạo sữa mẹ, là nhà máy sản xuất sữa có điều kiện. Để có những giọt sữa đầy đủ chất dinh dưỡng phù hợp cho từng giai đoạn phát triển của trẻ thì nhà máy phải tốt, nguyên liệu tốt và quá trình vận hành nhà máy phải êm xuôi, không trục trặc. Quá trình chế tạo và vận hành sữa cho trẻ bú chịu ảnh hưởng của rất nhiều yếu tố:

  • Yếu tố thần kinh: nếu mẹ bị stress, căng thẳng kéo dài sẽ làm giảm tiết 2 hormon: prolactin và oxytocin, quan trọng trong tạo sữa và phun sữa.
  • Yếu tố cơ học: nếu trẻ không bú mẹ hoặc bú không đúng gây tắc sữa, sữa ứ đọng trong xoang, các thụ thể hormon prolactin nơi đây sẽ phản hồi lên thùy trước tuyến yên bảo đừng tiết prolactin tạo sữa nữa vì ở xoang sữa đang đầy… nên sữa giảm dần.
  • Yếu tố nội tiết: estrogens, progesterone giúp bầu vú phát triển, trong thời gian mang thai làm ức chế sản xuất sữa, sau sinh giảm, cơ thể tạo sữa (quá trình cho con bú sử dụng estrogen như thuốc ngừa thai có estrogen sẽ làm giảm tiết sữa mẹ) hormon lactogen từ nhau thai, hormone thùy trước và sau tuyến yên: prolactin, oxytocin.
  • Yếu tố cấu trúc: cấu trúc giải phẫu của vú mẹ, cấu trúc cơ quan tiêu hóa ở trẻ: miệng, lưỡi, hầu, họng, dạ dày…

Khi trẻ bú mẹ đúng (ngậm hết quầng vú) sẽ kích thích các đầu tận ống thần kinh núm vú, truyền thông điệp lên thùy sau tuyến yên người mẹ, thùy sau tiết oxytocine làm co bóp ống dẫn sữa, đồng thời thùy trước tuyến yên sẽ tiết prolactin vào máu đến các thùy tạo sữa cho lần bú tới, prolactin được tiết ra nhiều hơn vào ban đêm, nên việc cho trẻ bú đêm càng tăng lượng sữa mẹ.

Ngay sau khi trẻ được sinh ra, cơ thể bà mẹ chỉ tạo ra một lượng nhỏ sữa non. Sau đó, trong tuần đầu tiên sau khi sinh vì sữa mẹ bắt đầu thay đổi từ sữa non sang sữa chuyển tiếp, nguồn sữa mẹ sẽ tăng mạnh. Đến ngày thứ năm, nhiều phụ nữ đang tạo ra hơn 500 ml sữa mẹ trong khoảng thời gian 24 giờ. Từ đó, sản xuất sữa mẹ tiếp tục thay đổi theo nhu cầu phát triển từng giai đoạn của trẻ. Trong 6 tháng đầu sau đẻ, bú mẹ hoàn toàn đáp ứng đủ nhu cầu dinh dưỡng và nước cho trẻ. Từ 6-12 tháng tuổi sữa mẹ cung cấp 70% nhu cầu năng lượng. Từ 1-2 tuổi sữa mẹ cung cấp 30-40% nhu cầu năng lượng. Dự phòng, nhận dạng sớm đang thiếu sữa và nhanh chóng tìm nguyên nhân để khắc phục là giải pháp tốt để duy trì nguồn sữa mẹ.

Nuôi con bằng sữa mẹ

Làm thế nào để biết nguồn sữa mẹ đang thiếu so với nhu cần của trẻ?

Nếu trẻ được bú đúng cách, bà mẹ cho trẻ bú mỗi 2-3 giờ, thông thường có thể tạo ra đủ sữa mẹ. Nhưng, nếu có những dấu hiệu dưới đây có thể sữa mẹ thiếu:

  • Trẻ bú mẹ hơn 45 phút mỗi lần.
  • Trẻ vẫn có vẻ đói sau khi bú, không ngủ sâu và nhanh thức giấc, thường quấy khóc.
  • Không nghe tiếng ực nuốt của trẻ khi đang bú.
  • Trẻ không có ít nhất sáu tã ướt một ngày sau ngày thứ năm.
  • Trẻ không tăng cân trong tuần, sau 2 tuần trọng lượng trẻ chưa trở lại bằng lúc sinh.
  • Có vấn đề về vú mẹ như: không căng trước mỗi lần cho trẻ bú hoặc không mềm hơn và kém đầy hơn sau khi cho con bú.
Cách cho bé bú đúng cách

Nguyên nhân giảm sữa – mất sữa

Nguyên nhân mất sữa
  • Không thực hành tốt việc nuôi con bằng sữa mẹ: chăm sóc thiết yếu sau sinh: cho trẻ bú sớm, thực hiện da kề da, không cho trẻ bú thường xuyên và ngay sau sinh.
  • Cho trẻ bú không đúng cách, trẻ không ngậm hết quầng vú, sữa bị đọng trong các ống dẫn sữa, xoang tạo sữa sẽ tạo chất ức chế tạo sữa.
  • Chế độ dinh dưỡng của bà mẹ khi mang thai và sau sinh không đủ chất dinh dưỡng, uống thiếu nước. Nhiều bà mẹ tiết chế chế độ ăn vì sợ tăng cân.
  • Căng thẳng, stress, mất ngủ trong thời gian mang thai và cho con bú cũng có thể gây mất sữa, hoặc lo lắng quá mức khi chưa kịp thấy sữa hay lượng sữa ít, chính điều này làm lượng sữa càng ít dần hơn. Thời gian làm việc, nghỉ ngơi không hợp lý, nhiều bà mẹ do mất ngủ vì chăm con không được ngủ đủ giấc, một số khác do hoàn cảnh phải làm việc quá sức làm cho hoạt động tuyến sữa yếu.
  • Thiếu kiên nhẫn cho trẻ bú mẹ nên sử dụng sữa thay thế và trẻ quen dùng sữa này. Hơn nữa tuyến sữa sản xuất theo nhu cầu bú, theo số lần bú của trẻ, nếu sau khi sinh trẻ bú bình sẽ dẫn đến trường hợp trẻ quen và từ chối bú mẹ nên sữa mẹ bị giảm dần.
  • Do tuyến sữa bị tắc, đầu vú bị bịt kín lỗ thông tia sữa, do viêm vú, ép xe… Trong sữa mẹ có một yếu tố phụ được gọi là chất ức chế tạo sữa. Khi một lượng sữa lớn đọng trong vú, chất ức chế sẽ tiết ra làm cho vú ngừng tạo sữa. Vì vậy muốn vú tạo nhiều sữa thì phải tạo cho vú luôn rỗng bằng cách cho trẻ bú thường xuyên hoặc vắt sữa ra.
  • Chậm cho trẻ bú sau sinh như: do sinh mổ, sinh khó, có tai biến khi sinh… làm trẻ chưa được bú sữa ngay sau khi vừa sinh, sữa chậm về; một phần nữa do phải tiêm thuốc kháng sinh nên ở cơ địa một số ít người thì thuốc kháng sinh có thể làm mất sữa.
  • Trong quá trình mang thai, người mẹ mắc một số bệnh cần phải dùng thuốc điều trị bệnh, những thuốc này có thể làm ảnh hưởng đến việc sản xuất sữa của cơ thể như thuốc atropine, diethylsitbestrol…

Cách phòng ngừa giảm sữa, mất sữa

Dinh dưỡng cho mẹ

Đây là cả quá trình chuẩn bị về kiến thức, tinh thần, thể chất, quá trình vận hành, chuẩn bị nguyên liệu cho “nhà máy sản xuất sữa” đặc biệt này:

  • Có sự hỗ trợ từ các nhà chuyên môn, gia đình, cơ quan, có sự hỗ trợ về pháp lý: tạo điều kiện cho bà mẹ cho con bú mẹ, đặc biệt bú mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu như được bố trí công việc, bố trí ngân hàng trữ sữa, nghỉ ngơi hợp lý, có nhiều thời gian bên trẻ, hỗ trợ về mặt tinh thần…
  • Thực hành đúng việc nuôi con bằng sữa mẹ.
  • Bà mẹ phải có kiến thức đúng, chăm sóc vú tốt từ lúc mang thai, sinh con, tránh stress, giữ tinh thần thoải mái, ngủ, nghỉ ngơi đầy đủ, yêu thương trẻ, bỏ qua mọi phiền toái, bực dọc. Thời gian cho con bú mẹ là lúc bà mẹ cần dành trọn thời gian cho con, nghĩ về con trẻ, trò chuyện với trẻ, massage cho trẻ…
  • Dinh dưỡng phù hợp.

– Bà mẹ ăn uống đầy đủ sẽ có đủ sữa và chất lượng sữa tốt cho con bú.

– Chú ý ăn thêm các loại thực phẩm giàu dinh dưỡng như tôm, cua, cá, trứng, sữa, thịt, các loại đậu, đậu phộng, mè, rau xanh và trái cây chín.

– Nên ăn nhiều bữa và ăn nhiều hơn bình thường.

– Uống nhiều nước (1,5 đến 2 lít/ngày) vì cơ thể cần nhiều nước cho sự tiết sữa.

– Không nên ăn các loại thức ăn nhiều gia vị (ớt, tiêu, hành tỏi).

Không uống rượu, cà phê và hút thuốc lá.

– Chỉ dùng thuốc khi có sự hướng dẫn của cán bộ y tế. 

  • Sau 6 tháng tránh thai tự nhiên, người phụ nữ có thể sử dụng một biện pháp tránh thai, nhưng không nên sử dụng thuốc uống tránh thai có Estrogen. Thay vào đó, có thể sử dụng thuốc có Progestogen vì không ảnh hưởng tới quá trình tạo sữa. Tránh dùng thuốc ảnh hưởng việc giảm tiết sữa: tránh dùng thuốc ngừa thai có estrogen, thuốc qua sữa mẹ và làm ảnh hưởng trẻ: kháng sinh nhóm macrolid, tetracyclin…
  • Cho trẻ bú đúng cách, bú sớm nhất có thể sau sinh.

– Thường xuyên cho trẻ bú để kích thích cơ thể tạo sữa. Mỗi lần cho bú nhớ để trẻ bú xẹp một bên vú sau đó mới tiếp tục bú vú bên kia và lần bú tiếp theo thì ngược lại.

– Mẹ, con có tư thế cho bú tốt nhất, thoải mái nhất.

– Khi trẻ bú và nuốt chậm, dùng tay ép sữa ra khỏi vú để dồn toàn bộ lượng sữa trong vú cho trẻ. Nếu sữa chảy nhanh, lượng nhiều, dùng 2 ngón tay kẹp ở quầng vú để tránh trẻ bị sặc.

– Không cho trẻ ăn thêm bất kỳ thức ăn, nước uống nào trong 6 tháng đầu trừ khi trẻ cần bổ sung dinh dưỡng.

– Nếu trẻ ngủ khi đang bú chưa đủ no có thể làm cho trẻ tỉnh táo để bú mạnh hơn đồng thời kích thích tuyến sữa tiết ra nhiều sữa hơn. Chơi đùa, nói chuyện với trẻ khi cho bú để trẻ luôn tỉnh.

  • Phát hiện sớm giảm sữa, mất sữa để tìm nguyên nhân và khắc phục kịp thời.

– Cương tức vú: do không cho trẻ bú sớm, bú thường xuyên, ngậm bắt vú sai, hạn chế thời gian mỗi bữa bú. Sau khi cho bú thì dùng gạc lạnh để giảm phù nề.

– Tắc ống dẫn sữa và viêm vú: viêm từ không nhiễm trùng đến viêm nhiễm trùng. Xử trí: trước hết phải cải thiện sự lưu thông ở ống dẫn sữa sau đó tìm nguyên nhân để giải quyết nếu sau 24 giờ các triệu chứng không giảm phải điều trị thêm bằng thuốc kháng sinh, giảm đau và nghỉ ngơi hoàn toàn.

  • Phát hiện sớm và điều trị ngay dấu hiệu tắc tia sữa, ống dẫn sữa bị hẹp, ứ tắc trong khi sữa vẫn được tiết ra nhưng không được dẫn ra ngoài đầu vú làm tắc tia sữa cục bộ một hoặc 2 bên vú, kịp thời giải phóng việc tắc nghẽn này bằng cho trẻ bú đúng, thường xuyên, chườm nóng lên chổ tắc, hỗ trợ bằng hút sữa bằng dung cụ… cho trẻ bú đúng như cho trẻ bú thời gian đủ dài đến cạn, xẹp bầu sữa 1 bên rồi mới cho bú bên kia và lần sau thì ngược lại.

TS. BS Hồ Thị Thu Hằng

Phó Giám đốc Sở y tế tỉnh Vĩnh Long

Theo Tạp Chí Sức Khỏe

Phản hồi của bạn

Cùng chuyên mục

Hỗ trợ an toàn duy trì nguồn sữa mẹ

Tại khu vực Châu Á - Thái Bình Dương cứ mỗi hai phút có một sơ sinh tử vong, số sơ sinh tử vong chiếm 50% số trẻ tử vong dưới 5 tuổi, và đa …

Thức ăn - thực phẩm giúp tăng tiết sữa mẹ

Sữa mẹ là quà tặng dấu yêu của mẹ dành riêng cho bé trong những năm tháng đầu đời. Để dòng sữa mẹ luôn dồi dào về chất và lượng giúp trẻ tăng trưởng tốt, …

Nuôi con bằng sữa mẹ

Ở loài người, sữa mẹ là thức ăn lý tưởng nhất cho trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ. Sữa mẹ được sản xuất ở tuyến vú của mẹ. Đây là nguồn dinh dưỡng chính của …

Hỗ trợ tâm lý cho trẻ trong và sau thảm họa tự nhiên

Với mùa dịch Covid-19 năm nay, bệnh sẽ còn kéo dài với rất nhiều hậu quả… Ngoài thiệt hại về con người và tổn thất vật chất, chúng ta cũng nên quan tâm đến phản …

Cường giáp và thai kỳ

Cường giáp thai kỳ là bệnh nội tiết xếp thứ hai sau đái tháo đường thai kỳ, chiếm tỷ lệ 1- 3% thai kỳ. Phụ nữ mang thai bị cường giáp cần được theo dõi …

Hỗ trợ 24/7
Gửi câu hỏi