Giảm oxy yên lặng trong COVID-19 – Cơ chế bệnh lý và chiến lược điều trị

giảm oxy yên lặng

Giới thiệu

Covid-19 bùng phát và trở thành đại dịch trên khắp thế giới năm 2019. SARS-CoV-2 nhắm đến mục tiêu là hệ hô hấp và gây tổn thương đa cơ quan. Tổn thương hô hấp có thể phát sinh nhiều hệ quả bao gồm giảm oxy yên lặng (silent hypoxia). Định nghĩa giảm oxy yên lặng: là mức bão hòa oxy thấp hơn một cách đáng báo động so với mức dự kiến (bão hòa 50 – 80% so với ≥ 95%), tuy nhiên người bệnh không thấy cảm giác khó thở. Bình thường nhịp thở tăng trong tình trạng giảm oxy, tuy nhiên triệu chứng này không điển hình trong giảm oxy yên lặng ở bệnh nhân Covid-19. Giảm oxy yên lặng trong Covid-19 chiếm khoảng 20 – 40%. Cơ chế bệnh lý của hiện tượng này vẫn chưa được rõ ràng, có thể giải thích ở sơ đồ bên dưới.

giảm oxy yên lặng
Sơ đồ. Hypoxia Inducing Factor 1α (HIF-1α) gây giảm oxy tế bào. Trong giảm oxy thông thường HIF giảm bởi proteasome, vì vậy không có các triệu chứng giảm oxy. HIF-1α có nhiều tác động trên giảm oxy do Covid-19 như HIF-1α vào nhân tế bào và sao chép HRE genes gây nhiều triệu chứng thiếu oxy, sao chép nhiều gens viêm thông qua sự kích hoạt NF-kB, tăng ferritin máu, tăng hiện diện của ACE2 trên màng tế bào làm tăng nhiễm SARS-CoV-2.

Yếu tố nền kết hợp giảm oxy yên lặng trong covid-19

Các nghiên cứu hiện nay cho thấy các lý do khiến người bệnh Covid-19 không cảm nhận triệu chứng khó thở trong giảm oxy yên lặng bao gồm:

giảm oxy yên lặng

  • Giảm oxy yên lặng trong Covid-19 có sự gia tăng CO2 trong máu (34 – 41 mm Hg so với 22 – 29 mm Hg). Sự gia tăng CO2 này kích hoạt ngưỡng giảm oxy dẫn đến tích lũy các chất gây tổn thương phổi và gây triệu chứng khó thở. Ngược lại trong điều kiện giảm oxy bình thường, cân bằng PaCO2 nhanh chóng làm gia tăng thông khí và gây kiềm hóa hô hấp gây khó thở. Tuy nhiên khó thở này không kích hoạt sự gia tăng CO2 máu một cách đáng kể, có lẽ đây là lý do để người bệnh Covid-19 không cảm nhận có khó thở kể cả lúc nồng độ oxy thấp trong giai đoạn đầu.
  • SARS-CoV-2 tác động trên não và hệ thần kinh làm thay đổi các cơ chế đáp ứng não với vận hành hô hấp.
  • SARS-CoV-2 ảnh hưởng lên mạch máu và gây co mạch, vì vậy không có cảm giác giảm oxy.
  • Gia tăng đông đặc phổi gây khó thở.
  • Sốt trong Covid-19 có vai trò với giảm oxy yên lặng.

 

Cơ chế giảm oxy yên lặng trong Covid-19

Giảm oxy gây tổn thương phản ứng oxidative phosphorylation ở ty thể (mitochondrial) và ức chế chuỗi hô hấp vốn tạo nên ATP trong tế bào khi có sự hiện diện của oxy. Các hóa thụ cảm liên quan hệ hô hấp được phân thành hóa thụ cảm trung ương và hóa thụ cảm ngoại biên.

  • Hóa thụ cảm trung ương: Nằm ở bề mặt vùng bụng ngoài của medulla oblongata và giảm nhạy cảm theo thời gian từ các cơ chế như giảm oxy mạn tính và tăng CO2.
  • Hóa thụ cảm ngoại biên có thể khu trú ở thể cảnh (carotid bodies) hoặc thể động mạch chủ (aortic bodies).

giảm oxy yên lặng

Viêm phổi (Pneumonia) là bệnh cảnh chính của giảm oxy yên lặng trong Covid-19. Các phế nang thay vì chứa không khí lại chứa đầy mủ và dịch, SARS-CoV-2 gây viêm phổi làm cho các phế nang bị xẹp, gọi là xẹp phế nang (alveolar atelectasis), là hậu quả của giảm tiếp liệu oxy cho phổi. Các nghiên cứu đều nhắm vào cơ chế xẹp phế nang trong Covid-19 nhằm lý giải hậu quả của tổn thương tế báo biểu mô phế nang đến suy chức năng của các chất bề mặt và sự mất ổn định phế nang để cuối cùng dẫn đến xẹp phế nang vi thể (micro-atelectasis). Các phế nang bị xẹp này được bịt kín bởi sự tăng sinh tế bào biểu mô phế nang, làm cho vách phế nang dày lên và sau đó mất toàn bộ chức năng phế nang. Do hệ thống phổi thích ứng với sự trao đổi oxy hiệu quả giữa máu ở phối và thông khí phế nang kể cả trường hợp khác biệt áp lực oxy ở nhiều vùng phổi khác nhau, người bệnh Covid-19 trong giai đoạn đầu giảm oxy yên lặng không hề có dấu khó thở. Tuy nhiên tác động này của HIF-1α là tạm thời và sự hiện diện của ACE2 giảm dần trong giai đoạn muộn của giảm oxy. Hơn nữa yếu tố này gia tăng sự hiện diện của các phân tử dính như selectin và mucin có tác dụng hấp dẫn các tế bào miễn dịch vào làm tồi tệ hơn mức độ tổn thương tế bào. HIF-1α cùng gây nên các tổn thương thứ phát như phổi và thận. Ngoài ra HIF-1α có thể kích hoạt sự biệt hóa và tăng sinh các tế bào miễn dịch vì vậy gây miễn dịch tại chỗ và tổn thương thế bào cao hơn dẫn đến khó thở.

 

Chẩn đoán giảm oxy yên lặng trong Covid-19

Phát hiện sớm giảm oxy yên lặng trong Covid-19 có ý nghĩa đặc biệt giúp giảm thiểu tác dụng lâu dài cũng như tỷ lệ tử vong. Bên cạnh đó phát hiện sớm còn tạo thuận lợi để đưa ra quyết định khi nào bắt đầu sử dụng oxygen hoặc phương pháp dùng oxygen xâm lấn hoặc không xâm lấn. Có nhiều cách để phát hiện giảm oxy yên lặng bao gồm:

giảm oxy yên lặng
Thiết bị đo oxy Pulse oximeter.
  • Dùng thiết bị đo oxy (Pulse oximeter): Thiết bị đo oxy là thiết bị y khoa chuẩn – thường dùng để đo mức bão hòa oxy động mạch và chức năng phổi không xâm lấn. Mặc dù đây là thiết bị dễ sử dụng, điểm quan trọng là cần đảm bảo một cách chính xác đặc biệt trong trường hợp SpO2 < 90%.
  • Phân tích khí máu: Là dùng mẫu máu lấy từ động mạch để kiểm tra nồng độ các khí khác nhau trong máu. Làm đúng phương pháp này có thể cung cấp các thông số chuẩn như pO2 và CO2, rất hữu dụng trong khảo sát tính trạng acid, kiềm cũng như tình trạng giảm oxy yên lặng.
  • Thử nghiệm đi bộ 6 phút (6 min walking test: 6MWT): Giảm oxy yên lặng trong Covid-19 có thể phát hiện qua nghiệm pháp đi bộ 6 phút qua đó mức bão hòa oxy được đo ở thời điểm 6 phút sau khi đi bộ. Báo cáo cho thấy độ bão hóa oxy giảm một cách ý nghĩa ở bệnh nhân Covid-19 khi so sánh với nhóm kiểm soát.

 

Khuyến cáo

Covid-19 ảnh hưởng sức khỏe với nhiều tình trạng khác nhau, nhưng giảm oxy yên lặng có thể là bệnh cảnh tồi tệ nhất. Các bệnh nhân này rất cần xử trí một cách chặt chẽ, không được theo dõi liên tục làm bệnh có thể trở nặng gây tổn thương cơ quan hô hấp và các cơ quan khác. Khi được chẩn đoán Covid-19, nhất thiết phải tiến hành đánh giá giảm oxy yên lặng kèm theo với thiết bị đo oxy, phân tích khí máu hoặc các phương pháp khác. Bệnh nhân Covid-19 có giảm oxy yên lặng cần được điều trị tại ICU bao gồm theo dõi dấu hiệu sinh tồn, mức bão hòa oxy, các dấu khó thở và diễn tiến chung của bệnh lý Covid-19.

PGS. TS. BS Đặng Xuân Hùng

Chủ tịch Liên Chi Hội Thính học TP.HCM

Theo Tạp Chí Sức Khỏe

Phản hồi của bạn

Cùng chuyên mục

Bản tin COVID-19 ngày 20.09

Bản tin COVID-19 ngày 20.09 Bản tin được Tạp Chí Sức Khỏe tổng hợp từ 20h 19.09 – 19h 20.09 1. DIỄN BIẾN DỊCH COVID-19 (ngày 20/09) Số ca nhiễm mới được công bố trong ngày: …

Làm thế nào để chăm sóc an toàn cho mẹ và bé trong đại dịch Covid-19?

Chiều ngày 17/09/2021, Bệnh viện Hùng Vương đã tổ chức buổi tọa đàm “Chăm sóc an toàn mẹ và bé trong đại dịch Covid-19” nhằm trang bị kiến thức bổ ích, chăm sóc mẹ và …

Vaccine Covid-19 Abdala của Cuba được Bộ Y tế phê duyệt

Bộ Y tế vừa có Quyết định số 4471/QĐ-BYT về việc phê duyệt có điều kiện vaccine Abdala cho nhu cầu cấp bách trong phòng, chống dịch bệnh Covid-19. Đây là vaccine thứ 8 được …

TP.HCM: triển khai thí điểm ứng dụng “Y tế HCM”

Thời gian tới, thông qua ứng dụng “Y tế HCM”, thành phố sẽ quản lý, giám sát hiệu quả hoạt động, sinh hoạt người dân dựa trên tiêu chí an toàn về phòng chống dịch. Ứng …

COVID-19 và viêm Amiđan cấp

Có một số triệu chứng nhiễm COVID-19 và VIÊM AMIĐAN CẤP tương tự nhau, như sốt và đau họng... Chúng tôi có tổng hợp, giúp phân biệt 2 bệnh này⁽⁴⁾. COVID-19 Là bệnh truyền nhiễm do …

Hỗ trợ 24/7
Gửi câu hỏi