Dinh dưỡng cho bệnh nhân COPD

Bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính (COPD) là căn bệnh mãn tính trên đường hô hấp và thường dẫn đến tàn phá hệ hô hấp. Tuy là bệnh của phổi, nhưng bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính không chỉ có những rối loạn ở cơ quan này mà còn có những ảnh hưởng xấu trên toàn thân, đặc biệt là thường gây suy dinh dưỡng.

Suy dinh dưỡng vốn là hậu quả của bệnh, ngược lại, nếu người bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính đã bị suy dinh dưỡng thì chính tình trạng suy dinh dưỡng này lại làm cho căn bệnh càng có chiều hướng xấu đi. Ngoài ra cũng có một số cô bác béo phì hoặc dư cân vì ít vận động. Tình trạng dư cân này cũng ảnh hưởng không tốt đến bệnh phổi vì làm cho tim và phổi phải hoạt động nhiều hơn. Với lớp mỡ bụng quá dày làm hạn chế hoạt động của cơ hoành (là lớp cơ ngăn cách giữa bụng và ngực, chịu trách nhiệm chính cho các động tác hô hấp) nên bệnh nhân dễ bị mệt, khó thở. Người thuộc nhóm dư cân béo phì mặc dù có số cân nặng rất cao nhưng đa phần là lớp mỡ, còn lớp nạc (tức là bắp thịt) thì rất mỏng, tỉ lệ nạc – mỡ mất cân đối và như vậy các bắp cơ hô hấp không làm tốt được nhiệm vụ của mình. Như vậy thừa cân hay thiếu cân đều không tốt cho bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính.

 Cách tự đánh giá tình trạng dinh dưỡng

Làm sao biết được mình thuộc nhóm suy dinh dưỡng, dư cân hay vẫn còn cân đối? Để trả lời câu hỏi này, cần biết cách tự đánh giá tình trạng dinh dưỡng của mình. Thông thường có 2 cách đánh giá:

Cách 1: Dựa trên cân nặng lý tưởng. Muốn tính cân nặng lý tưởng của mình, dùng công thức sau:

Nam: CNLT (kg) = Chiều cao (cm) – 100

Nữ: CNLT (kg) = Chiều cao (cm) – 110

Sau khi tính được cân nặng lý tưởng, so sánh cân nặng thực sự với cân nặng lý tưởng này, nếu tăng cao hơn 10% là bị béo phì, còn nếu thấp hơn 10% thì là suy dinh dưỡng, còn lại là cân đối.

Ví dụ: Một người nam có chiều cao là 1,60 m thì cân nặng lý tưởng phải là:

CNLT = 160(cm) – 100 = 60 kg

10% của 60kg là 6 kg, vậy nếu cân nặng người nam < 54kg là suy dinh dưỡng, từ 54 đến 66kg là trung bình, cân đối còn > 66kg là dư cân.

Tuy nhiên, cách tính này không được chính xác lắm.

Cách 2: Cách tính này dùng công thức căn cứ trên cả cân nặng và chiều cao nên được xem là chính xác hơn và được gọi là công thức tính chỉ số chiều cao-cân nặng (danh từ quốc tế là BMI).

BMI = Cân nặng (tính bằng Kg)/ (Chiều cao tính bằng mét)²

Công thức này áp dụng chung cho cả nam lẫn nữ.

Đối với người châu Á:

  • BMI < 18 là Suy dinh dưỡng.
  • BMI = 18 – 25: Cân đối.
  • BMI > 25: Dư cân.

Ví dụ: Một bác mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính có cân nặng 45Kg, chiều cao 1,65 mét. Vậy theo công thức, BMI tính được là:

BMI =   45      =   45   = 16,5 kg/m2   

            (1,65)2     2,72

Chỉ số BMI của bác < 18, vậy bác thuộc nhóm suy dinh dưỡng.

Cách điều chỉnh tình trạng suy dinh dưỡng

Nhóm bệnh nhân cân đối: Vấn đề quan trọng là phải làm sao duy trì được tình trạng này lâu dài. Người thuộc nhóm này nên tự theo dõi cân nặng của mình thường xuyên (hàng tháng) và luôn luôn có ý thức đề phòng suy dinh dưỡng. Bởi vì suy dinh dưỡng rất dễ xảy ra ở những giai đoạn sau của bệnh. Chọn lựa thức ăn đầy đủ chất dinh dưỡng và nhớ uống đủ nước mỗi ngày. Lượng nước trung bình hàng ngày là 1 – 1,5 lít, có thể trừ bớt nếu dùng thức ăn có chứa nhiều nước. Vì cảm giác khát nước của người lớn tuổi thường bị giảm đi, nên tốt nhất là nên lường sẵn lượng nước cần thiết mỗi ngày và phải cố gắng uống cho hết lượng nước này chứ đừng chỉ uống khi thấy khát. Đối với người bị bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, uống đủ nước giúp cho đàm loãng để có thể khạc ra ngoài dễ dàng, nhờ vậy có thể làm giảm bớt khó thở do ứ đọng đàm trong phế quản. Đặc biệt đối với những bệnh nhân phải thở oxy dài hạn tại nhà, khí oxy thường làm cho các chất tiết phế quản dễ bị khô quánh lại nên càng phải cần uống cho đủ nước. Ngoài ra, nhu cầu về muối khoáng và vitamin của cơ thể tuy không nhiều nhưng không thể thiếu. Vì thế, cần lưu ý trong thực đơn nên bổ sung đầy đủ các chất muối khoáng vốn rất cần cho hoạt động của các bắp cơ (bao gồm cả cơ hô hấp) như kali, canxi, phốt pho…

Mọi người nên tham khảo bảng sau đây để có thể chọn lựa cho mình những thức ăn có đủ chất muối khoáng cần thiết và hợp khẩu vị.

Thức ăn giàu can – xi

Tôm, cua, ốc, trứng, sữa

Thức ăn giàu phốt –pho

Các loại đậu, mè, thịt cá

Thức ăn giàu ka – li

Thịt bò, gan, cá thu, cua, mực, đậu xanh, cam, chuối, nước dừa

Cuối cùng, rau quả, trái cây tươi đem lại cho cơ thể nhiều vitamin, giúp tăng cường sức đề kháng cơ thể, giúp phòng tránh được những đợt nhiễm trùng hô hấp rất nguy hiểm.

Nhóm bệnh nhân suy dinh dưỡng:

Suy dinh dưỡng là tình trạng cần được báo động vì làm cho căn bệnh diễn tiến xấu thêm và sự ảnh hưởng qua lại giữa bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính và suy dinh dưỡng sẽ trở thành cái vòng lẩn quẩn không thoát ra được. Vì vậy, khi đã bị suy dinh dưỡng, nên có những biện pháp tích cực để khắc phục tình trạng này. Việc điều chỉnh dinh dưỡng hiếm khi có kết quả ngay trong vài tuần đầu nên cần phải kiên nhẫn và phải xây dựng kế hoạch cụ thể, tốt nhất là có sự tham vấn hỗ trợ của chuyên gia về dinh dưỡng.

Vì nhu cầu năng lượng của người bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính vốn đã rất cao mới có thể cung ứng đủ cho hoạt động hô hấp, nhu cầu này còn tăng cao hơn nữa mới đủ để cho người bệnh bị suy dinh dưỡng có thể tăng cân để đạt được cân nặng trung bình. So với người bình thường, nhu cầu này gấp từ 1,5 – 2 lần, như vậy trung bình mỗi ngày người bệnh phải nạp vào từ 2000 – 2500 kcal mới đủ. Như vậy điều quan trọng nhất, cốt lõi nhất trong việc điều chỉnh suy dinh dưỡng cho những bệnh nhân bị bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính là phải làm sao cung cấp được đầy đủ năng lượng cần thiết cho cơ thể mà cơ thể có thể hấp thu được. Việc xây dựng thực đơn cần dựa trên những nguyên tắc sau:

  • Chọn những thức ăn chứa nhiều năng lượng mà lại dễ hấp thu. Ưu tiên cho những loại sữa cao năng lượng, với 1 ml sữa có thể cung cấp từ 1 – 2 kcal. Mỗi ngày uống 2 – 3 ly sữa, mỗi ly #200 ml là đã có thêm 400 – 1200 kcal năng lượng rồi!
  • Tăng cường lượng chất béo có trong thức ăn, đồng thời không ăn quá nhiều chất đường – bột. Chất béo cung cấp nhiều năng lượng hơn so với chất đường bột hoặc chất đạm (1 gram chất đường-bột hay chất đạm chỉ có thể cung cấp 4 kcal trong khi 1 gram chất béo cung cấp đến 9 kcal). Hơn nữa trong cơ thể, phản ứng hoá học đốt cháy chất béo để tạo năng lượng cho tế bào tạo ra ít thán khí hơn so với phản ứng đốt cháy chất đường bột hay chất đạm. Mà ở người bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, thán khí trong máu tăng cao thường làm cho người bệnh bị mệt. Vì vậy, để bù đắp năng lượng nhanh và hiệu quả, nên tăng cường chất béo thay cho chất đường bột. Tuy nhiên khi sử dụng chất béo, chỉ nên dùng các loại chất béo có nguồn gốc từ cá hoặc thực vật, tuyệt đối không dùng các loại chất béo động vật để phòng tránh các bệnh tim mạch như thiếu máu cơ tim, nhồi máu cơ tim, tai biến mách máu não… Các loại dầu thực vật dùng tốt nhất là các loại chất béo không no như dầu cải, dầu mè, dầu ô liu, dầu đậu nành… Nếu có kèm thêm bệnh rối loạn mỡ trong máu, người bệnh nên hỏi ý kiến chuyên gia về dinh dưỡng để có những lời khuyên hợp lý trong việc chọn lực thức ăn.
  • Xây dựng thực đơn đầy đủ năng lượng là điều kiện cần thiết, bên cạnh đó còn phải làm sao đưa lượng thức ăn này vào cơ thể để cho cơ thể hấp thu tốt nhất. Chọn lựa món ăn phù hợp với khẩu vị của mình, chế biến thức ăn có hình thức hấp dẫn kích thích sự thèm ăn, chia ra nhiều bữa ăn nhỏ trong ngày để có thể hấp thu tốt nhất mà không làm căng dạ dày gây mệt… là những phương pháp có thể áp dụng để giúp ăn được nhiều, ăn ngon miệng.
  • Ngoài ra, nước, các chất muối khoáng và vitamin là những chất không thể thiếu được trong thực đơn. Uống đủ nước, ăn trái cây rau quả để có đủ vitamin và chất xơ giúp tăng cường sức đề kháng và chống táo bón. Đừng quên bổ sung các chất muối khoáng cần thiết cho cơ thể (xem phần “Nhóm bệnh nhân cân đối”).

Nhóm bệnh nhân dư cân, béo phì:

Như đã phân tích ở trên, mặc dù dư cân béo phì nhưng phần lớn trường hợp là dư thừa lớp mỡ trong khi các bắp thịt thường mỏng và yếu ớt, không đảm đương nổi động tác hô hấp. Nguyên nhân thường là do ít vận động, ít đi lại. Một số người bệnh bị khó thở khi gắng sức nên thường tránh vận động để tránh khó thở. Một số khác có thể có tăng cân nhẹ sau khi bỏ thuốc lá. Điều chỉnh dinh dưỡng trong trường hợp này chủ yếu là tăng cường thể dục và vận động để có thể thay thế dần lớp mỡ bệu bằng khối cơ bắp khỏe mạnh, rắn chắc. Trong trường hợp này, không cần phải kiêng khem nhiều để giảm cân, chỉ cần giảm bớt lượng chất béo trong thức ăn, tăng cường lượng rau quả trái cây. Và quan trọng nhất là phải tập thể dục và vận động hàng ngày hay ít nhất 3 lần mỗi tuần. Vận động trị liệu còn được xem là một biện pháp điều trị không dùng thuốc rất quan trọng. Để có thể vận động và thể dục an toàn, hợp lý, tránh bị mệt và khó thở khi gắng sức, mọi người cần có những hướng dẫn hợp lý.

Dinh dưỡng trong bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính là một khía cạnh rất đặc biệt và ngày nay được giới chuyên môn quan tâm rất nhiều. Điều chỉnh các rối loạn dinh dưỡng cho người bệnh được xem là một biện pháp quan trọng của điều trị không dùng thuốc. Dinh dưỡng lành mạnh, cân đối sẽ giúp cho cô bác sống chung với căn bệnh với chất lượng cuộc sống tốt.

TS. BS Đỗ Thị Tường Oanh

Giảng viên ĐH Y khoa Phạm Ngọc Thạch

Theo Tạp chí Sức Khỏe

Phản hồi của bạn

Cùng chuyên mục

Ung thư vú và Dinh dưỡng

Đã có rất nhiều các nghiên cứu xác định nguyên nhân của ung thứ vú, nhưng cho đến nay, vẫn chưa ai có thể giải thích được tại sao người này bị ung thư vú …

Mỗi năm đến hè… phụ huynh phát rầu

Sau một năm học vất vả cùng những đợt thi căng thẳng, các em học sinh bắt đầu bước vào kỳ nghỉ hè để thư giãn và phục hồi năng lượng. Thế nhưng, đây cũng …

Ăn phô mai có gây béo phì không?

Phô mai là một chế phẩm của sữa, được sử dụng làm món ăn phụ bổ sung dinh dưỡng cho khẩu phần ăn hàng ngày của nhiều đối tượng trong gia đình. Tuy nhiên, vì …

Herbalife Nutrition: Chất lượng đồng nhất trên toàn cầu

Tập đoàn Herbalife Nutrition hiện diện tại 94 quốc gia trên thế giới, với lịch sử 40 năm cung cấp các sản phẩm dinh dưỡng. Chất lượng sản phẩm là yếu tố được Herbalife Nutrition …

Thức ăn - thực phẩm giúp tăng tiết sữa mẹ

Sữa mẹ là quà tặng dấu yêu của mẹ dành riêng cho bé trong những năm tháng đầu đời. Để dòng sữa mẹ luôn dồi dào về chất và lượng giúp trẻ tăng trưởng tốt, …

Hỗ trợ 24/7
Gửi câu hỏi