Sơ cứu khi bị rắn độc cắn

Theo ghi nhận, cứ vào mùa mưa số bệnh nhân nhập viện cấp cứu do rắn độc cắn lại gia tăng. Khi bị rắn độc cắn, nếu chậm trễ trong việc điều trị hoặc sơ cứu ban đầu không đúng cách, nạn nhân có nguy cơ bị các biến chứng nghiêm trọng như hoại tử chi, nhiễm trùng máu, nhiễm độc thần kinh, rối loạn đông máu, suy thận cấp tính, sốc, suy hô hấp… hay thậm chí là tử vong. Vì vậy, việc nhận biết sớm các biểu hiện của rắn độc cắn và trang bị kiến thức để xử trí ban đầu đúng cách là vô cùng quan trọng và cần thiết.

Nhận biết một số loài rắn độc

Nước ta có trên 140 loài rắn được ghi nhận, trong đó có khoảng 31 loài rắn độc gây nguy hiểm cho con người, bao gồm 18 loài rắn trên cạn và 13 loài rắn biển. Các loài rắn độc này được chia thành 2 nhóm chính:

  1. Nhóm rắn hổ (Elapidae): Gồm:
  • Hổ mang thường (hổ mang bành, hổ đất, hổ phì, hổ mèo…): Có cổ bạnh và phát ra âm thanh đặc trưng khi đe dọa hoặc tấn công. Thường gặp ở vùng rừng núi, trung du, đồng bằng, thậm chí gần khu dân cư.
  • Hổ chúa: còn gọi là hổ mang chúa hay hổ mây, cổ không bạnh rộng như hổ mang bành, có hai vảy lớn đỉnh đầu, kích thước lớn. Thường gặp ở vùng rừng núi, trung du, hiện nay còn được nuôi ở nhiều nơi.
  • Cạp nong, Cạp nia: rắn cạp nong (rắn mai gầm) có khoang đen-vàng, rắn cạp nia có khoang đen-trắng. Thường gặp vùng trung du, đồng bằng, khu vực gần nước.
  • Rắn biển.
  1. Nhóm rắn lục (Viperidae): đặc điểm chung là đầu thường có hình tam giác, mắt có con ngươi hình elip dựng đứng. Bao gồm:
  • Rắn lục xanh: có màu xanh lá cây với nhiều mức độ khác nhau, thường gặp ở vùng rừng núi trên khắp cả nước.
  • Rắn lục xanh đuôi đỏ: phân bố trên cả nước, rắn thường sống trên cây.
  • Rắn choàm quạp: thân màu nâu, thường ở vùng rừng phía Nam.

Triệu chứng khi bị rắn độc cắn

Các triệu chứng điển hình của vết cắn từ một con rắn lành, không độc là đau và trầy xước nhẹ khu trú tại chỗ vết cắn, không có các triệu chứng toàn thân. Tuy nhiên, một vết rắn cắn dù là từ rắn độc hay không độc đều gây ra tác động mạnh đến tâm lý và hệ thần kinh tự động: nạn nhân thường lo lắng, hoảng loạn, buồn nôn, nôn mửa, nhịp tim nhanh, toát mồ hôi… có thể khó phân biệt với các biểu hiện toàn thân do rắn độc cắn.

Hầu hết các vết rắn cắn xảy ra trên các chi, sau khi bị rắn độc cắn nạn nhân sẽ có các biểu hiện tại chỗ và toàn thân tùy theo nhóm rắn (họ rắn):

  1. Biểu hiện tại chỗ
  • Nhóm rắn hổ: đau rát nhiều tại vết cắn, sưng nề, bầm tím, đôi khi lan rộng lên khắp cánh tay hoặc chân và gây hoại tử da (da bị chết do nọc độc), nhiễm trùng (sưng đỏ, chảy mủ, sốt…). Vết cắn do rắn cạp nong, cạp nia và rắn biển thường không sưng, không đau.
  • Nhóm rắn lục: sưng nề, nổi bóng nước, chảy máu nhiều vùng vết cắn.
  1. Biểu hiện toàn thân
  • Nhóm rắn hổ: biểu hiện nhiễm độc hệ thần kinh: ngứa ran da, đau nhức, khó nói, mờ mắt, sụp mi mắt, yếu chân tay, liệt toàn thân, loạn nhịp tim, tiểu ít, khó thở. Nguyên chủ yếu gây tử vong ở nhóm rắn này là do liệt cơ hô hấp dẫn đến suy hô hấp và ngưng thở.
  • Nhóm rắn lục: rối loạn đông máu, chảy máu toàn thân khó cầm (chảy máu tự phát tại chỗ, nơi tiêm truyền, chảy máu chân răng, chảy máu trong cơ, chảy máu tiêu hóa, tiết niệu, chảy máu âm đạo, chảy máu phổi, não… có thể dẫn đến sốc mất máu, suy thận cấp, suy đa cơ quan.

Phân biệt rắn độc và rắn không độc

Trong thực tế, việc phân biệt chính xác rắn độc và rắn không độc nhiều khi rất khó. Tuy nhiên, có thể nhận ra được một số loại rắn độc thường gặp dựa vào các đặc điểm sau đây:

  • Đặc trưng bên ngoài của rắn: rắn hổ mang khi chuẩn bị tấn công thì cổ bạnh, phát âm thanh đặc trưng, rắn cạp nong thân mình “khúc vàng khúc đen”, rắn cạp nia thân mình “khúc trắng khúc đen”, họ rắn lục thì thường màu xanh lá cây, đầu to hình thoi hoặc tam giác…Một cấu trúc nổi bật của rắn độc là hai răng độc lớn (còn gọi là móc độc) nằm ở vị trí răng cửa hàm trên. Vì vậy khi nạn nhân bị rắn độc cắn thường để lại vết thương có dấu móc đặc trưng trên da.
  • Ngoài ra, khi bị rắn độc cắn thì nơi bị cắn thường bị sưng và đau nhiều hơn, chảy máu, nổi bóng nước… và có thể xuất hiện các triệu chứng toàn thân như yếu cơ, nhìn mờ, khó thở, tụt huyết áp, chảy máu…
  • Cần phải đặc biệt lưu ý một số loại rắn độc như rắn biển, rắn cạp nong và rắn cạp nia cắn thì các triệu chứng ban đầu thường mơ hồ, điều này dễ làm nạn nhân chủ quan không tới bệnh viện sớm. Một số loại rắn hổ mang có khả năng phun nọc độc từ xa khiến nạn nhân bị tổn thương mắt và dẫn đến nhiễm độc toàn thân.

Mức độ nghiêm trọng của nhiễm độc nọc rắn

Có thể được phân loại từ nhẹ, trung bình đến nghiêm trọng dựa trên triệu chứng tại vị trí cắn, các biểu hiện toàn thân và các bất thường kết quả xét nghiệm. Mức độ nhiễm độc có thể tiến triển nhanh chóng từ nhẹ đến nặng và phải được theo dõi, đánh giá lại liên tục. Nếu các triệu chứng toàn thân xuất hiện rất sớm, cần lưu ý khả năng đó là sốc phản vệ. Mức độ nặng của nhiễm độc nọc rắn phụ thuộc vào những yếu tố sau:

  • Số lượng nọc độc được phóng thích mỗi lần cắn (khó xác định được).
  • Số vết cắn.
  • Vị trí và chiều sâu vết cắn. Ví dụ: vết cắn ở đầu và thân có xu hướng nặng hơn vết cắn ở tay chân.
  • Tuổi, trọng lượng và tình trạng sức khoẻ nền của nạn nhân.
  • Thời gian từ lúc bị cắn cho đến khi tới cơ sở y tế: càng trễ thì tiên lượng càng xấu hơn.
  • Sự nhạy cảm của bệnh nhân với nọc độc.

 

Cách sơ cứu khi bị rắn độc cắn

Nếu không may bị rắn độc cắn, cần tiến hành sơ cứu ngay.

Mục tiêu chính của sơ cứu ban đầu là:

  • Làm chậm sự di chuyển của nọc độc từ vết cắn vào trong cơ thể.
  • Xử trí sớm các biến, chứng bảo vệ tính mạng của nạn nhân trước khi đến được cơ sở y tế.
  • Vận chuyển bệnh nhân một cách nhanh nhất, an toàn nhất đến cơ sở y tế.
  • Không thực hiện các biện pháp điều trị tự phát có thể làm tình trạng bệnh nghiêm trọng hơn.

Các biện pháp xử trí ban đầu nên làm:

  • Di chuyển nạn nhân xa ra khỏi tầm hoạt động của con rắn.
  • Giữ bình tĩnh, trấn an nạn nhân và hạn chế cử động, di chuyển. Nên để bệnh nhân nằm hoặc ngồi nghỉ tĩnh và đặt vùng bị cắn ở vị trí thấp hơn tim.
  • Rửa sạch vết cắn bằng nước sạch và xà phòng.
  • Áp dụng biện pháp băng ép bất động khi bị nhóm rắn hổ cắn có thể giúp làm chậm sự xuất hiện các biến chứng liệt và suy hô hấp do nhiễm độc thẩn kinh:

– Băng ép từ vị trí bị cắn đến gốc chi (có thể băng ép toàn bộ chi). Băng tương đối chặt nhưng không quá mức (còn sờ thấy mạch cổ tay hoặc mu bàn chân…). Lý tưởng dùng băng thun y tế bản rộng, có thể dùng băng vải hoặc tự tạo bằng khăn, quần, áo…

– Nẹp bất động chi bị cắn, tránh gập và di chuyển chi để làm chậm sự phát tán của nọc độc. Lý tưởng nên dùng nẹp y tế chuyên dụng, có thể sử dụng miếng gỗ, cây nhựa, bìa cứng…

  • Các vết cắn do nhóm rắn lục sưng nề nhiều không nên nẹp hoặc băng chặt, nên tháo bỏ đồ trang sức và nới lỏng quần áo chật nhằm tránh gây chèn ép gây thiếu máu nuôi dẫn đến hoại tử chi.
  • Điều chỉnh tư thế sao cho vùng bị cắn nằm thấp hơn mức tim, kể cả trong quá trình vận chuyển đến bệnh viện.
  • Nhanh chóng chuyển nạn nhân đến cơ sở y tế gần nhất, tránh tốn quá nhiều thời gian trong việc sơ cứu hoặc tự điều trị theo kinh nghiệm dân gian làm chậm trễ “thời gian vàng” để cứu sống nạn nhân.
  • Ở những vùng sâu, vùng xa nếu phải vận chuyển bằng các phương tiện thô sơ như xe gắn máy… bên cạnh thực hiện các biện pháp sơ cứu như trên, cần đảm bảo an toàn cho nạn nhân như phòng ngừa bỏng chi do bô xe, té ngã do ngồi phía sau một mình…
Ảnh: Bệnh nhân biểu hiện liệt chân phải sớm do rắn độc cắn ở vùng quê được vận chuyển bằng xe mô tô đúng cách: Nạn nhân được băng ép, đặt chi bị cắn thấp hơn tim, phòng ngừa bỏng bàn chân phải do bô xe và té ngã (ngồi giữa tài xế và người hỗ trợ).

Nếu tình trạng bệnh nhân nặng:

li bì, bứt rứt, khó thở, tím môi, tay chân lạnh… cần ngay lập tức gọi số khẩn cấp cho cơ sở y tế gần nhất hoặc cấp cứu 115 để được hỗ trợ xử trí ban đầu và vận chuyển đúng cách đến bệnh viện có đủ phương tiện hồi sức chống độc. Trong thời gian chờ sự trợ giúp y tế hoặc ngay trước khi vận chuyển nạn nhân nên thực hiện các biện pháp xử trí ban đầu như trên để làm chậm sự hấp thu nọc độc vào cơ thể và hạn chế các biến chứng.

Lưu ý trong sơ cứu khi bị rắn cắn

Một số sai lầm nguy hiểm của bệnh nhân và người nhà khi áp dụng kinh nghiệm dân gian để điều trị rắn cắn làm chậm trễ “thời gian vàng” lẽ ra có thể cứu mạng nạn nhân. Nhiều trường hợp đợi đến khi xuất hiện các triệu chứng nghiêm trọng như lơ mơ, khó thở, vết thương hoại tử lan rộng… thì mới đưa đến cơ sở y tế. Hơn nữa, một số biện pháp xử trí dân gian được chứng minh không có hiệu quả mà còn có thể gây hại. Các phương pháp điều trị không nên thực hiện gồm:

  • Không sử dụng dây garô cột chặt vào vùng bị cắn, cách này vừa làm đau nạn nhân, vừa làm nghẽn dòng máu lưu thông đến phần chi bên dưới chỗ thắt gây hoại tử, rất nguy hiểm.
  • Không tháo nẹp và băng ép (trừ khi có biểu hiện đe dọa thiếu máu chi cấp tính do nẹp hoặc băng ép quá chặt) cho đến khi nạn nhân được đưa đến bệnh viện có huyết thanh kháng nọc rắn đặc hiệu để điều trị.
  • Không tùy tiện chườm lạnh, bôi hóa chất, đắp lá cây… lên vết thương hoặc uống thuốc khi chưa có sự chỉ định của Bác sỹ.
  • Không cắt, rạch, chích, lể vết cắn hoặc cố gắng nặn loại bỏ nọc độc vì không mang lại lợi ích rõ ràng mà còn có thể khiến nhiễm trùng nặng thêm.
  • Tránh dùng thức uống có chứa caffeine hoặc rượu vì chúng có thể làm tăng tốc độ hấp thụ nọc độc vào cơ thể.
  • Không nên cố bắt hay tìm cách giết rắn, thay vào đó nên ghi nhớ màu sắc, hình dạng và phương thức tấn công của chúng để có thể mô tả với bác sĩ, thông tin này sẽ có ích trong điều trị. Nếu có điện thoại thông minh bên mình và thuận tiện, hãy chụp ảnh con rắn từ khoảng cách an toàn để giúp việc nhận dạng được dễ dàng hơn.

 

Phòng ngừa rắn cắn và các biến chứng

nguy hiểm của rắn cắn

  • Nhận biết về các loại rắn trong vùng và tránh xa môi trường có rắn sinh sống hay ẩn nấp, phát quang bờ cây bụi rậm quanh nhà.
  • Nên trang bị đồ bảo hộ an toàn (mang ủng, quần dài, đội mũ rộng vành…), dùng gậy xua rắn và dùng đèn chiếu sáng nếu đi trong rừng, khu vực nhiều cây cỏ rậm rạp vào ban đêm.
  • Trong trường hợp gặp rắn cần nhẹ nhàng tránh xa, rắn khá sợ con người nên sẽ bỏ đi và chỉ tấn công khi cảm thấy bị đe dọa. Cần lưu ý là đầu rắn độc đã chết vẫn có thể cắn và gây nhiễm độc.
  • Trong tất cả các trường hợp bị rắn cắn, cần đưa nạn nhân đến cơ sở y tế một cách nhanh chóng và an toàn nhất.

 Nguồn tham khảo:

  1. Snakebites: First aid. mayoclinic.org
  2. Guidelines for the management of snakebites. World Health Organization, 2016.

BS CKII Nguyễn Quang Dũng

Khoa cấp cứu BV Nguyễn Tri Phương

Theo Tạp Chí Sức Khỏe

Phản hồi của bạn

Cùng chuyên mục

Bệnh tiêu chảy mùa nắng

Thời tiết đã bước vào mùa hè, mùa nắng nóng. Đây cũng là mùa gia tăng các bệnh liên quan đến tiêu hóa, trong đó có tiêu chảy. Vì sao và nên thế nào? Vì sao …

Bác sỹ ơi, mồ hôi nách phải làm sao?

Tăng tiết mồ hôi nách là một bệnh khá phổ biến, nhất là ở người trẻ tuổi. Bệnh chiếm tỷ lệ khoảng 1% dân số, thường kết hợp với tăng tiết mồ hôi tay, chân, …

Cớ sao gừng chưa già hết cay?!

Theo cảnh báo của Tổ Chức Y Tế (WHO) số nạn nhân của tình trạng “trên bảo dưới không thèm nghe” sẽ tiếp tục tăng nhanh trong thập niên trước mặt! Chuyện chắc chắn không …

Cớ sao chuyện gì cũng quên?

Đãng trí, thậm chí lú lẫn, thường được mặc định như chuyện khó tránh của người cao tuổi. Dễ hiểu vì khi về già mấy ai không là nạn nhân của thiểu năng tuần hoàn …

Thuốc lá điện tử - Hại hay vô hại?

Thời gian gần đây, người ta quảng cáo rất rầm rộ, đặc biệt trên Internet, về thuốc lá điện tử (e-cigarettes tức electronic cigarettes). Những lời có “cánh” đã tô vẽ thuốc lá điện tử …

Hỗ trợ 24/7
Gửi câu hỏi